Trong kỷ nguyên trí tuệ, tài sản vô hình là 'mỏ vàng' của Việt Nam
Tuyết Nhung (thực hiện)•16/09/2025 09:10
Việt Nam đã đi qua thời kỳ "rừng vàng biển bạc". Giờ là lúc bước vào kỷ nguyên trí tuệ vàng, nơi tài nguyên quý giá nhất chính là chất xám của người Việt.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm, cho rằng Việt Nam đang bước vào thời đại mới, nơi tài sản vô hình như: thương hiệu, dữ liệu, phần mềm, giải pháp kỹ thuật và thuật toán… trở thành "mỏ vàng" thực sự của nền kinh tế.
Theo ông Tú, trong khi trị giá tài sản vô hình toàn cầu đã vượt mốc 80.000 tỉ USD, tại Việt Nam nhiều ý tưởng vẫn chỉ dừng lại ở "ý tưởng", chưa được tài chính hóa hay bảo vệ đúng mức. Nguyên nhân không nằm ở sáng tạo, mà ở thể chế chưa đủ mạnh để tài sản vô hình được định giá, giao dịch, thế chấp và trở thành tài sản ngân hàng chấp nhận. Luật sư Trương Anh Tú đã trao đổi với Tạp chí Một Thế Giới về vấn đề này.
- Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân đã gọi đích danh "tài sản vô hình" là một nguồn lực then chốt và đặt ra yêu cầu phải thể chế hóa đầy đủ các quyền đối với loại tài sản này. Ông đánh giá thế nào về bước ngoặt mang tính chiến lược này?
- Luật sư Trương Anh Tú: Hơn một thế kỷ trước, giá trị của một quốc gia được đo bằng than đá, dầu mỏ, nhà máy, mỏ vàng. Ngày nay trong kỷ nguyên của đổi mới sáng tạo và kinh tế số, thước đo ấy đã thay đổi gần như hoàn toàn: quyền sở hữu trí tuệ, thương hiệu, thuật toán, phần mềm, thiết kế, dữ liệu khách hàng... mới là những "mỏ vàng" thực sự.
Chúng ta không còn sống trong thời đại của tài sản hữu hình, mà đang bước vào một thời đại nơi tài sản vô hình trở thành động lực tăng trưởng, trụ cột cạnh tranh, và là nền tảng thể chế của sự phát triển quốc gia. Theo báo cáo mới nhất từ WIPO và Brand Finance (2024-2025), giá trị tài sản vô hình toàn cầu đã vượt mốc 80.000 tỉ USD, cao hơn GDP của toàn bộ các nền kinh tế G7 cộng lại.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
"Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân đã gọi đích danh "tài sản vô hình" là một nguồn lực then chốt và đặt ra yêu cầu phải thể chế hóa đầy đủ các quyền đối với loại tài sản này"
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
Lần đầu tiên trong lịch sử các văn kiện của Đảng, Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân đã gọi đích danh "tài sản vô hình" là một nguồn lực then chốt, và đặt ra yêu cầu phải thể chế hóa đầy đủ các quyền đối với loại tài sản này, bao gồm: quyền sở hữu, quyền định đoạt và tài chính hóa tài sản vô hình.
Đây là bước ngoặt mang tính tư duy khi Đảng không chỉ đặt vấn đề "bảo vệ" tài sản trí tuệ, mà nâng nó thành vấn đề chiến lược của nền kinh tế thị trường hiện đại.
- Tại Việt Nam nhiều ý tưởng hiện nay vẫn chỉ dừng lại ở "ý tưởng", chưa được tài chính hóa hay bảo vệ đúng mức. Theo ông, nguyên nhân là gì?
- Luật sư Trương Anh Tú: Điều nghịch lý là trong khi thế giới chuyển mình mạnh mẽ, thì tại Việt Nam, nhiều ý tưởng vẫn dừng lại ở "ý tưởng". Nhiều tài sản vô hình chưa thể tài chính hóa, chưa được bảo vệ đúng mức, và chưa được công nhận là một nguồn lực thực thụ trong phát triển kinh tế.
Nguyên nhân là pháp luật phân mảnh, ngân hàng chưa chấp nhận sở hữu trí tuệ (IP) làm tài sản đảm bảo, thiếu hệ thống định giá và bảo hiểm sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp chưa sẵn sàng "tài sản hóa" ý tưởng.
Vấn đề không chỉ nằm ở sáng tạo mà nằm ở thể chế là làm sao để tài sản vô hình thực sự được định giá, bảo hộ, giao dịch, thế chấp, gọi vốn, và trở thành "tài sản ngân hàng chấp nhận".
Trong nền kinh tế tri thức, sự khác biệt không nằm ở quy mô nhà xưởng, mà nằm ở chỉ số sáng tạo và giá trị tài sản trí tuệ. Một thương hiệu cà phê có thể được bán với giá gấp 20 lần nhà xưởng của nó. Một phần mềm logistics trị giá 10 triệu USD có thể không có bất kỳ tài sản vật chất nào, chỉ là dòng mã và 1 đội kỹ sư. Nhưng thử ở Việt Nam có bao nhiêu doanh nghiệp được ngân hàng cho vay dựa trên giá trị thương hiệu hay bản quyền?
Vấn đề không nằm ở thị trường, mà nằm ở luật pháp chưa đủ mạnh để công nhận và tài chính hóa các tài sản vô hình.
Chúng ta chưa hình thành được thị trường IP vì sáng chế, phát minh, nhãn hiệu… thiếu cơ chế định giá. Giờ mà tìm đến các công ty thẩm định giá cũng chưa có phương pháp định giá tài sản vô hình. Mặc dù không ai cấm định giá về sở hữu trí tuệ nhưng cứ vướng víu, thiếu trước hụt sau.
Điều này đồng nghĩa với việc chúng ta cũng chưa hình thành được hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, từ thẩm định giá, vốn hóa, thị trường hóa cho đến sàn giao dịch chúng ta thiếu tất cả.
Thị trường IP có từ lâu nhưng Nhà nước mới chỉ dừng lại ở quy định đăng ký, chưa bảo hộ. Chúng ta cứ vướng víu mãi, chưa bùng nổ được. Tôi mong rằng thời gian tới, cuộc cách mạng thể chế sẽ thay đổi thì chúng sẽ xây dựng được hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
- Ông nói Việt Nam chưa hình thành và phát triển được thị trường sở hữu trí tuệ. Vậy theo ông, Việt Nam có thể học hỏi mô hình phát triển thị trường sở hữu trí tuệ từ quốc gia nào?
- Luật sư Trương Anh Tú: Định giá sở hữu trí tuệ cũng như hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cả thế giới đều học từ Mỹ, họ có một thị trường sở hữu trí tuệ lớn nhất thế giới. Họ đi trước chúng ta và đã rút ra được nhiều bài học kinh nghiệm, họ sẵn sàng định giá, gọi vốn, đem đến nhà băng để nhận tiền và hiện thực hóa ý tưởng ấy thành sản phẩm hàng hóa bán trên thị trường, họ có sàn giao dịch... họ có tất cả mọi thứ.
Hoặc chúng ta có thể học từ các nước xung quanh như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore... Đây là những nước nổi lên có hệ sinh thái đổi mới sáng tạo rất tốt. Trung Quốc đi đầu châu Á về các phát minh sáng chế. Singapore là môi trường khởi nghiệp rất tốt cho startup công nghệ, đổi mới sáng tạo, họ đã vận hành được hệ sinh thái tốt. Đấy là những mô hình mà chúng ta nên học hỏi.
"Dầu khí rồi sẽ cạn, tôm cá cũng không thể sinh sôi nhanh được, rừng thì đã đóng cửa, than đang giảm dần... bây giờ Việt Nam cần phải dựa vào trí tuệ để chuyển mình"
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
Điểm chung của họ là không để sáng tạo bị đánh cắp. Cách bảo vệ có thể khác nhau, nhưng nguyên tắc thì không thay đổi. Việt Nam có thể không cần rập khuôn, nhưng tuyệt đối không thể đi ngược.
- Theo ông, giải pháp cho Việt Nam hình thành và phát triển thị trường sở hữu trí tuệ là gì?
- Luật sư Trương Anh Tú: Đột phá đầu tiên mà chúng ta đang sửa đổi đó là Luật Sở hữu trí tuệ - đạo luật gốc trong lĩnh vực nâng niu đổi mới sáng tạo. Chúng ta có Luật Khoa học công nghệ, nói chung luật ở Việt Nam không thiếu, chúng ta chỉ kích hoạt thôi nhưng cái thiếu là cả một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Tóm lại phải nâng niu đổi mới sáng tạo, vì đổi mới sáng tạo chính là chìa khóa phát triển trong kỷ nguyên này, muốn vươn mình được thì chỉ có đổi mới sáng tạo khoa học kỹ thuật. Dầu khí rồi sẽ cạn, tôm cá cũng không thể sinh sôi nhanh được, rừng thì đã đóng cửa, than đang giảm dần... bây giờ Việt Nam cần phải dựa vào trí tuệ để chuyển mình.
Tôi đề xuất 3 trụ cột chính sách gồm: Ghi nhận quyền sở hữu trí tuệ là tài sản tài chính hóa được, có thể hạch toán, góp vốn, thế chấp; Hình thành thị trường định giá - giao dịch IP, bao gồm trung tâm định giá quốc gia, sàn giao dịch IP và quỹ đầu tư mạo hiểm dựa trên IP; Bảo vệ mạnh mẽ quyền sở hữu trí tuệ, kiện toàn tòa án chuyên trách sở hữu trí tuệ, cơ chế thi hành án minh bạch và răn đe.
Ngoài ra, doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược tài sản vô hình: đánh giá, bảo hộ, đầu tư vào thương hiệu, quy trình, thiết kế, phần mềm... còn luật sư thì không chỉ tham gia xử lý vi phạm, mà phải trở thành nhà tư vấn tài sản, nhà quản trị IP và người bảo vệ quyền lợi trong nền kinh tế sáng tạo.
