Thư viện số thế hệ mới - bước chuyển mình của tri thức trong thời đại 4.0
Trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng lan rộng, việc tiếp cận tri thức cũng không ngoại lệ. Gần đây, sự kiện Alpha Books ký kết hợp tác cùng Tinh Vân về dự án “Phát triển toàn diện các thư viện Đại học và thư viện công cộng tại Việt Nam” đã thu hút sự chú ý.
Không chỉ dừng ở việc bổ sung sách và kho dữ liệu, dự án này kỳ vọng tạo ra 100 điểm trạm đọc - thư viện thế hệ mới vào năm 2027, trở thành “cánh tay nối dài” của thư viện truyền thống. Tại đây, độc giả và các em học sinh, sinh viên được trải nghiệm không gian tri thức sống động, gắn liền công nghệ hiện đại.
Bước ngoặt từ một thỏa thuận hợp tác
Alpha Books mang sứ mệnh lan tỏa văn hóa đọc, trong khi Tinh Vân có thế mạnh ứng dụng công nghệ quản trị thư viện cho hơn 130 đơn vị trên toàn quốc. Sự kết hợp giữa 2 đơn vị nhằm xây dựng một mô hình “thư viện kiểu mới” khác biệt rõ rệt với hình dung truyền thống.
Nếu như thư viện truyền thống được xem như kho lưu trữ và cho mượn sách, thì thư viện thế hệ mới được định hình là không gian trải nghiệm toàn diện. Tại đây, độc giả không chỉ tiếp cận sách in mà còn cả sách điện tử, audiobook, podcast, video học tập và những hoạt động giáo dục - nghệ thuật tương tác.
Điểm khác biệt nổi bật là sự liên kết trên nền tảng công nghệ. Ví dụ, một sinh viên ở Bắc Ninh có thể tra cứu luận văn, hay mượn sách giấy từ hệ thống ở Hà Nội thông qua phần mềm liên thông. Điều này biến thư viện thành trung tâm kết nối tri thức đa điểm, vượt xa giới hạn địa lý, giúp người dùng chạm tới kho dữ liệu phong phú trong và ngoài nước.
Một trong những điểm nhấn của dự án là việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào quản lý và phục vụ. AI và Big Data sẽ phân tích thói quen đọc, gợi ý sách phù hợp, thậm chí tự động tóm tắt nội dung để độc giả nắm ý chính nhanh chóng. Hệ thống chatbot hỗ trợ hỏi đáp, tạo cảm giác như đang trò chuyện trực tiếp với một “thủ thư số”.
IoT và RFID đảm bảo tự động hóa quy trình mượn - trả, kiểm soát lượt ra vào, giúp thủ thư tập trung hơn vào việc tổ chức hoạt động văn hóa. Trong khi đó, công nghệ tìm kiếm thông minh dựa trên metadata và OCR cho phép độc giả tìm kiếm không chỉ tiêu đề mà cả nội dung toàn văn.
Trả lời Một Thế Giới, ông Phan Quang Minh - Giám đốc truyền thông Công ty CP Công nghệ Tinh Vân - cho biết, việc bảo mật dữ liệu được hệ thống thư viện thế hệ mới đặc biệt chú trọng, thể hiện ở việc tuân thủ DRM (Digital Right Management). Dữ liệu sách được mã hóa 2 lớp, mã hóa gắn với thiết bị được đăng ký, nên sách chỉ được khai thác bởi thiết bị này, không thể copy, in ấn hay chuyển sang thiết bị khác để sử dụng.
Điểm khác biệt lớn của thư viện mới
Điểm đột phá khác là cá nhân hóa trải nghiệm. Mỗi độc giả sẽ có tài khoản riêng, ghi lại lịch sử mượn, đọc và gợi ý tài liệu tương thích. Điều này tương tự các nền tảng streaming như Netflix hay Spotify, nhưng áp dụng vào sách và tri thức. Với học sinh - sinh viên, đây là công cụ hữu ích giúp họ học tập hiệu quả hơn, thay vì bị ngợp trong biển thông tin.
Đặc biệt, các thành viên thư viện thế hệ mới được tích hợp quyền truy cập các công cụ AI bản quyền ngay tại điểm đọc, thay vì tự mua với chi phí cao. Đây là ưu thế lớn trong bối cảnh AI đang trở thành công cụ học tập, nghiên cứu không thể thiếu.
Hướng đi dài hạn không dừng ở “thư viện thông minh” mà mở rộng thành trung tâm tri thức cộng đồng 4.0. Trong các khu đô thị, điểm đọc mới sẽ là nơi diễn ra hoạt động học tập, giao lưu, sáng tạo nghệ thuật, khởi nghiệp công nghệ. Điều này đưa thư viện ra khỏi hình ảnh “nơi yên tĩnh để đọc sách” để trở thành “nơi sống cùng tri thức”.
Trong tương lai, công nghệ VR/AR có thể được tích hợp để tái hiện không gian văn hóa, lịch sử, biến việc đọc và học thành trải nghiệm nhập vai. Tuy chưa nằm trong mục tiêu ngắn hạn, nhưng tầm nhìn này cho thấy tham vọng xây dựng thư viện như “cửa ngõ” đưa thế hệ trẻ chạm đến di sản toàn cầu.
"Người dùng đủ thông thái để lựa chọn trải nghiệm nào mang đến cho họ nhiều giá trị nhất và phù hợp với nhu cầu sử dụng của họ. Chúng tôi là đơn vị phát hành sách, chúng tôi luôn trân trọng trải nghiệm đọc sách giấy, nhưng thẳng thắn mà nói thì chúng ta cần tôn trọng xu hướng và lựa chọn của người dùng, đặc biệt là các bạn trẻ (như đối tượng chính mà thư viện thế hệ mới đang hướng tới). Chúng tôi chỉ cố gắng cung cấp nhiều công cụ để các bạn có được trải nghiệm tuyệt vời, và khi có nhiều lựa chọn tối ưu, thì người dùng cũng sẽ nâng cấp dần các tiêu chí và tiêu chuẩn của mình".
Ông Nguyễn Cảnh Bình - Chủ tịch HĐQT Alpha Books trả lời Một Thế Giới về việc cân bằng trải nghiệm đọc sách giấy và sách số.
Mở rộng vai trò vượt ngoài sách
Trên thế giới, nhiều mô hình thư viện hiện đại đã chứng minh rằng không gian đọc ngày nay không chỉ là nơi lưu trữ sách, mà còn là trung tâm văn hóa - công nghệ gắn với cộng đồng.
Helsinki Central Library Oodi (Phần Lan) được xem là biểu tượng của “thư viện thế kỷ 21”, với ba tầng thiết kế đa dạng: tầng trệt là quán cà phê, sân khấu, workshop và phòng thu âm sôi động, trong khi tầng trên lại yên tĩnh dành cho việc đọc sách. Công trình sử dụng gỗ thông địa phương, vừa bền vững vừa gần gũi với thiên nhiên, tạo cảm giác thư thái cho người dùng.
Tại Trung Quốc, Tianjin Binhai Library gây ấn tượng với giếng trời hình cầu “The Eye” và hệ thống kệ sách cao sát trần, không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn trở thành điểm đến kiến trúc và văn hóa độc đáo. Ở Trung Đông, Qatar National Library do hãng OMA (Hà Lan) thiết kế nổi bật với không gian mở rộng lớn, ánh sáng tự nhiên và chính sách số hóa mạnh mẽ, giúp độc giả tiếp cận kho tài liệu đồ sộ kết hợp khu sinh hoạt cộng đồng và nghiên cứu.
Bên cạnh đó, Inner Mongolia Library (Trung Quốc) triển khai dự án “Cloud Service Project”, kết hợp thư viện và hiệu sách, cho phép người dùng mượn và đổi sách thông qua ứng dụng di động, gia tăng sự linh hoạt và thuận tiện. Những ví dụ này cho thấy, thư viện hiện đại đang dịch chuyển từ “kho sách” truyền thống thành không gian trải nghiệm mở, ứng dụng công nghệ và sáng tạo để gắn kết tri thức với đời sống.
Đối với Việt Nam, nơi tỉ lệ đọc sách vẫn còn khiêm tốn, mô hình này có thể trở thành đòn bẩy khơi dậy văn hóa đọc, tạo động lực cho học tập suốt đời. Việc kết nối thư viện đại học với thư viện công cộng còn giúp tri thức không bị gói gọn trong giảng đường, mà lan tỏa ra cộng đồng rộng lớn.
Ở TP.HCM hay Hà Nội, Đà Nẵng một số thư viện lớn như Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, Thư viện của Trường ĐH Sư phạm - ĐH Đà Nẵng cũng đã số hóa hàng trăm ngàn tài liệu, mở không gian đọc sáng tạo và tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa cho giới trẻ; Trung tâm Thư viện Đại học quốc gia Hà Nội cũng triển khai hệ thống liên kết dữ liệu trực tuyến, cho phép sinh viên tra cứu tài liệu học thuật toàn cầu.
"Hiện nay tại hầu hết các khu dân cư, các khu đô thị ở các thành phố lớn đều có các phòng, hay điểm sinh hoạt chung dành cho dân cư. Đây là điều kiện thuận lợi để triển khai các trung tâm tri thức cộng đồng thế hệ mới dành cho dân cư. Chúng tôi sẽ đặt vấn đề với ban quản lý của các khu đô thị, đồng thời tìm kiếm thêm đối tác để cung cấp thêm dịch vụ hữu ích cho dân cư ngoài sách vở, tri thức mà chúng tôi đang sở hữu trong tay", ông Nguyễn Cảnh Bình - Chủ tịch HĐQT Alpha Books thông tin thêm với Một Thế Giới. Và cho biết tại đây, người đọc cũng có thể tham gia các hoạt động sáng tạo, nghệ thuật, khám phá khoa học… tại thư viện thế hệ mới, chứ không chỉ đến để mượn sách như thông thường.
Tất cả những nỗ lực này cho thấy thư viện Việt Nam không chỉ dừng lại ở kho lưu trữ, mà đang tiến gần đến hình mẫu thư viện thế hệ mới - nơi công nghệ, tri thức và văn hóa được kết hợp, để đáp ứng nhu cầu học tập và sáng tạo trong thời đại số.