Hà Nội ngập nặng: Hàng chục nghìn tỉ đồng đầu tư và năng lực vận hành thụt lùi
Những năm gần đây, cứ đến mùa mưa bão, Hà Nội lại trở thành tâm điểm của sự chú ý với những hình ảnh đường phố chìm trong biển nước. Mấy trận mưa lớn vào cuối tháng 9 và đầu tháng 10 vừa qua không chỉ làm tê liệt giao thông, đảo lộn sinh hoạt của người dân mà còn dấy lên câu hỏi day dứt: Hệ thống thoát nước đã tiêu tốn hàng chục nghìn tỉ đồng đầu tư trong nhiều năm qua đang ở đâu và hoạt động như thế nào?
Thực tế ngập sâu kéo dài sau trận mưa được đánh giá là vượt ngưỡng lịch sử cục bộ đã phơi bày một nghịch lý đáng báo động: Năng lực thực tế của hệ thống thoát nước Hà Nội dường như đang "thụt lùi" so với tốc độ phát triển đô thị và sự biến đổi của thiên tai, khiến Hà Nội rơi vào vòng luẩn quẩn của sự bất lực trước mưa lớn.
Chính quyền khẳng định "không bị động"
Nguyên nhân đầu tiên và trực tiếp được Sở Xây dựng Hà Nội đưa ra để lý giải tình trạng ngập úng trên diện rộng và kéo dài là: mưa quá lớn, liên tục, kéo dài, vượt công suất thiết kế của hệ thống thoát nước đô thị.
Ông Lê Văn Du, Trưởng phòng Quản lý hạ tầng cấp-thoát nước (Sở Xây dựng Hà Nội), khẳng định thành phố không bị động trong ứng phó với hoàn lưu bão số 10. Ông cho biết Sở Xây dựng đã chỉ đạo các đơn vị chuyên môn chủ động triển khai các biện pháp từ sớm, từ xa (trước bão) để phòng ngừa. Tuy nhiên, theo ông, do lượng mưa quá lớn, vượt công suất thiết kế của hệ thống thoát nước, dẫn đến quá tải, gây ngập úng tại Hà Nội.
Còn báo cáo mới nhất của Sở Xây dựng chỉ rõ: Công suất thiết kế tiêu chuẩn của hệ thống thoát nước đô thị trên địa bàn thành phố là 310 mm/2 ngày (48 giờ).
Thực tế ngày 30.9: Lượng mưa tại nhiều điểm đã vượt xa công suất này. Cụ thể, tại Ô Chợ Dừa là 527,2mm (vượt 170% công suất thiết kế), tại Hai Bà Trưng là 407,7mm (vượt 131,5% công suất thiết kế). Lượng mưa cực đoan này đã gây quá tải cục bộ và tổng thể cho hệ thống.
Ông Du cũng nhấn mạnh, khi thành phố ngập trên diện rộng, Sở Xây dựng đã chỉ đạo đơn vị thoát nước huy động 100% lực lượng nhân công, máy móc thiết bị ứng trực, xử lý, khắc phục ngay. "Tuy nhiên do lượng nước lớn nên cần thời gian tiêu thoát. Dự kiến 1 - 2 ngày tới sẽ giải quyết được vấn đề úng ngập hoàn toàn”, ông Du trả lời báo giới sau khi tình trạng ngập lụt tại Hà Nội xảy ra.
Khẳng định này đồng thời thừa nhận sự bất lực của hệ thống trước lượng nước khổng lồ: dù nỗ lực tối đa, thời gian rút nước vẫn phải tính bằng ngày, cho đến sáng 4.10, tại Hà Nội vẫn còn nhiều điểm nước ngập 30 - 40cm. Thực tế đó đã gây thiệt hại nặng nề cho đời sống và kinh tế thủ đô.
Sự chênh lệch giữa lượng mưa thực tế và công suất thiết kế cho thấy hai vấn đề cốt lõi: Một là, sự biến đổi khí hậu đang tạo ra những hình thái mưa cực đoan, vượt xa mọi dự báo ban đầu; hai là tiêu chuẩn thiết kế của hệ thống thoát nước đã trở nên lạc hậu, không còn phù hợp với yêu cầu thực tiễn của một siêu đô thị.
Đầu tư hàng chục nghìn tỉ đồng nhưng năng lực chỉ đạt 20% - lỗ hổng hệ thống
Trong nhiều năm qua, Hà Nội đã chi hàng chục nghìn tỉ đồng cho các dự án thoát nước lớn (bao gồm các dự án thoát nước lưu vực sông Tô Lịch, sông Nhuệ, trạm bơm Yên Sở, trạm bơm Yên Nghĩa...), nhưng thực tế Hà Nội hễ mưa lớn là ngập lụt.
Thực tế đó cho thấy hiệu quả của đầu tư là không tương xứng. Báo cáo của Sở Xây dựng đã làm rõ những con số "biết nói" về sự thiếu đồng bộ và chậm trễ trong đầu tư các công trình trọng điểm.
- Đầu tư rải rác, thiếu đồng bộ: Theo Sở Xây dựng, hiện trạng đầu tư hệ thống thoát nước đang ở mức rất thấp so với quy hoạch tổng thể:
Khu vực nội thành có diện tích khoảng 313,19km², hiện chỉ có khoảng 77,5km² thuộc lưu vực sông Tô Lịch được đầu tư xây dựng hệ thống thoát nước, đạt 24,7%. Điều này đồng nghĩa với việc hơn 75% diện tích nội thành vẫn chưa có hệ thống thoát nước đạt chuẩn.
Các nguồn tiêu và trạm bơm đầu mối cũng trong tình trạng đầu tư chậm. Tổng công suất các công trình đầu mối thoát nước thuộc vùng Tả Đáy yêu cầu là 811,5 m³/giây. Hiện nay tổng công suất các công trình đầu mối thoát nước đô thị chỉ đạt khoảng 164,5 m³/giây, tức là chỉ đạt 20% so với nhu cầu.
Con số 20% này là một minh chứng đanh thép cho thấy, mặc dù đã chi hàng tỉ USD, 80% năng lực tiêu thoát nước mà thành phố cần theo quy hoạch vẫn đang bị bỏ ngỏ hoặc nằm ở trạng thái dở dang, không thể đối phó hiệu quả với tình trạng mưa lớn. Đây là mấu chốt giải thích vì sao hệ thống thoát nước Hà Nội bị đánh giá là thụt lùi về năng lực so với nhu cầu thực tế của một đô thị đang phát triển.
- Trạm bơm Yên Nghĩa: Bài học đắt giá về sự thiếu đồng bộ: Với công suất thiết kế lớn 120 m³/giây, trạm là hy vọng lớn nhất cho việc giải quyết ngập úng khu vực Tây Hà Nội. Tuy nhiên, Sở Xây dựng xác nhận trạm bơm này chưa phát huy hết công suất vì các lý do liên quan đến sự thiếu đồng bộ trong triển khai dự án:
+ Chưa xây dựng hệ thống hồ điều hòa đệm.
+ Kênh La Khê dẫn nước về trạm bơm chưa hoàn chỉnh do vướng mắc kéo dài trong giải phóng mặt bằng.
+ Kênh xả ra sông Đáy không vận hành đạt công suất thiết kế khi mực nước sông Đáy dâng cao.
Tình trạng "công trình có, nhưng kênh dẫn không thông" đã biến công trình nghìn tỉ này thành người khổng lồ bị trói chân, khiến nước ngập vẫn đeo bám khu vực phía tây.
- Sông ngoại thành dâng cao, triệt tiêu khả năng tự chảy: Do ảnh hưởng của hoàn lưu bão số 10 gây mưa lớn toàn vùng, mực nước các sông ngoại thành Hà Nội (như sông Nhuệ, sông Đáy) dâng cao trên báo động 1, báo động 2. Theo Sở Xây dựng, điều này khiến nước không thể tiêu thoát tự chảy ra sông.
Trong khi đó, công trình đầu mối Liên Mạc với công suất 170 m³/giây đang được xây dựng cũng là một yếu tố khiến việc tiêu thoát nước khu vực đô thị (ngoài khu vực nội đô) phụ thuộc hoàn toàn vào mực nước trên sông Nhuệ, vốn đang ở mức cao do mưa lớn, làm gia tăng khó khăn cho việc thoát nước.
Đô thị hóa thiếu kiểm soát và bẫy cốt nền
Bên cạnh yếu tố kỹ thuật và tiến độ, sự phát triển đô thị thiếu kiểm soát cũng là một nguyên nhân then chốt làm trầm trọng thêm tình trạng ngập lụt, tạo ra các điểm ngập cục bộ, nước rút rất chậm.
Sở Xây dựng thông tin chi tiết:
- Cao độ nền không đồng bộ: "Trên thực tế, cao độ của các khu vực phát triển mới không đồng bộ với cao độ nền khu vực, một số khu đô thị có cốt nền thấp hơn khu vực xung quanh nên khi mưa lớn, nước chảy theo mặt đường dồn về nhanh, gây ra các điểm ngập cục bộ, trong khi các nguồn xả và các trạm bơm đầu mối hiện nay chưa được xây dựng". Sự thiếu kiểm soát trong quy hoạch cốt nền đã biến các khu vực trũng thấp thành "hố chứa nước" khi mưa lớn.
- Hạ tầng thoát nước không khớp nối: "Hệ thống thoát nước trong nội khu (các đô thị mới) được đầu tư xây dựng nhưng chưa khớp nối đồng bộ với hệ thống tiêu thoát nước khu vực". Điều này tạo ra tình trạng "đầu voi đuôi chuột," khi hệ thống nội khu được xây mới nhưng không thể thoát nước ra hệ thống chung.
- Đường ngoại thị bị ngập: "Khu vực đô thị phát triển dọc theo các tuyến quốc lộ, tỉnh lộ, trước đây là đường ngoại thị, việc thoát nước mặt đường vào hệ thống tiêu thoát nước nông nghiệp, hệ thống thoát nước chưa được đầu tư xây dựng, khi các công trình dọc tuyến đường được xây dựng có cốt cao độ cao hơn đường hiện trạng nên khi mưa lớn đường bị ngập".
Những yếu tố này chứng minh rằng quá trình đô thị hóa "nóng" đã đi trước một bước so với quy hoạch và đầu tư hạ tầng, tạo ra các điểm nghẽn về thoát nước ngay trong chính cấu trúc đô thị.
Hướng đi nào cho Thủ đô?
Khách quan thì có thể thấy các lý giải của Sở Xây dựng Hà Nội về lượng mưa cực đại và sự thiếu đồng bộ của hạ tầng là có cơ sở khoa học và kỹ thuật, đồng thời thừa nhận rõ ràng tổng công suất đầu mối thoát nước hiện tại chỉ đạt 20% so với yêu cầu.
Tuy nhiên, chính những con số này lại là bằng chứng rõ ràng nhất về sự thụt lùi trong năng lực quản trị và triển khai dự án trong nhiều năm qua:
- Thiếu quyết liệt giải phóng mặt bằng: Sự chậm trễ kéo dài trong việc giải phóng mặt bằng kênh La Khê đã vô hiệu hóa trạm bơm Yên Nghĩa - công trình tỉ đô quan trọng bậc nhất.
- Chậm tiến độ đầu tư: Việc 80% công suất thoát nước theo quy hoạch vẫn chưa được hoàn thành khiến thành phố không có khả năng chống chịu trước thiên tai.
- Quản lý quy hoạch cốt nền lỏng lẻo: Việc cho phép các khu đô thị xây dựng với cốt nền không đồng bộ đã tạo ra các "túi ngập" nhân tạo.
Cuộc chiến chống ngập của Hà Nội không chỉ là với thiên nhiên, mà còn với chính những hạn chế nội tại về quy hoạch, tiến độ và sự thiếu quyết liệt trong việc đưa các dự án tỉ đô đã đầu tư vào trạng thái vận hành tối đa và đồng bộ. Chỉ khi giải quyết được nút thắt quản lý này, đặc biệt là hoàn thiện các công trình đầu mối và đồng bộ hóa kênh dẫn, nguồn vốn đầu tư khổng lồ mới thực sự phát huy hiệu quả và Thủ đô mới thoát khỏi vòng luẩn quẩn của ngập lụt.
