Giải thưởng Tinh Hoa Việt: 'Tuyên chiến' với sự lạm dụng AI trong sáng tạo

Giải thưởng Tinh Hoa Việt 2025 được giới thiệu trong lễ công bố diễn ra chiều 4.10 tại TP.HCM, do báo Đại Đoàn Kết phối hợp cùng Công ty Truyền thông Sáng tạo ZOA tổ chức, dưới sự bảo trợ của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Giải thưởng được định vị là địa chỉ uy tín để tôn vinh văn hóa nghệ thuật mang tầm quốc gia, hướng đến ba tiêu chí cốt lõi: Bản sắc Việt, tính sáng tạo và ảnh hưởng xã hội.

Tuy có nhiều nhóm hạng mục, nhưng Ban tổ chức xác định Tinh Hoa Sáng tạo là trọng tâm của mùa giải, với định hướng rất rõ: Công nghệ được khuyến khích nếu góp phần gìn giữ, phục dựng và lan tỏa giá trị văn hóa Việt, chứ không để thay thế con người hay tạo ra những sản phẩm vô hồn do máy móc điều khiển.

Phát biểu tại lễ công bố, ông Nguyễn Đăng Khang, Phó tổng biên tập Báo Đại Đoàn Kết, nhấn mạnh: Giải thưởng Tinh Hoa Việt được tổ chức nhằm khuyến khích sáng tạo, truyền cảm hứng và lan tỏa các giá trị tốt đẹp trong xã hội, góp phần xây dựng hệ sinh thái văn hóa nghệ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Theo ông, công nghệ chỉ thật sự có ý nghĩa khi được đặt dưới bàn tay và tâm hồn của con người, phục vụ mục tiêu bảo vệ văn hóa chứ không làm phai mờ bản sắc.

Tại lễ công bố, Ban tổ chức cũng khẳng định rõ quan điểm với hạng mục Tinh hoa âm nhạc sẽ không chấp nhận sản phẩm được tạo hoàn toàn bởi trí tuệ nhân tạo (AI).

AI chỉ được xem là công cụ kỹ thuật nhằm hỗ trợ quá trình hòa âm, phối khí hoặc biểu diễn, nhưng không thể thay thế vai trò sáng tạo và cảm xúc thật của con người. Quan điểm này được thống nhất để bảo vệ giá trị bản quyền, tính nguyên bản và chiều sâu nhân văn trong nghệ thuật.

Trả lời câu hỏi của phóng viên Một Thế Giới về khả năng bổ sung hạng mục riêng cho các sản phẩm nghệ thuật ứng dụng công nghệ số và AI cho giải thưởng lần này? Bà Trần Ly Ly - nguyên Quyền Cục trưởng Cục Nghệ thuật Biểu diễn, thành viên Ban tổ chức Giải thưởng Tinh Hoa Việt đáp: AI là công cụ hỗ trợ, nhưng không bao giờ có thể thay thế con người trong sáng tạo. Mọi sản phẩm được tôn vinh phải là kết quả của lao động, cảm xúc và giá trị nhân văn thật sự.

Bà Ly nói thêm, nếu có một giải thưởng riêng cho sáng tạo AI thì có lẽ nên thuộc về một chương trình khác, bởi việc làm chủ và sử dụng AI cũng là một quá trình đòi hỏi tri thức và giá trị con người.

“Anh đối thoại với AI như thế nào, anh điều khiển nó ra sao điều đó phản ánh năng lực sáng tạo của chính con người trong thời đại công nghệ”, bà chia sẻ. Tuy nhiên, với Giải thưởng Tinh Hoa Việt, cốt lõi vẫn là con người. Công nghệ chỉ nên đóng vai trò phương tiện, giúp người nghệ sĩ mở rộng khả năng biểu đạt, chứ không thể thay thế cảm xúc và đạo đức nghề nghiệp.

Đồng quan điểm, nhạc sĩ Nguyễn Hải Phong, thành viên Ban tổ chức cho rằng: AI là công cụ hữu ích, giúp tiết kiệm thời gian và hỗ trợ sáng tạo, nhưng nó không thể chạm đến cảm xúc thật. Theo ông, âm nhạc là lĩnh vực của trái tim và chỉ con người mới có thể tạo ra rung động giữa người với người.

“AI có thể làm giỏi nhiều việc, nhưng để lay động khán giả thì không. Tinh Hoa Việt tìm kiếm những tác phẩm thật, giàu cảm xúc và sẵn sàng tuyên chiến với sự lạm dụng công nghệ trong sáng tạo”, ông nói.

Video phần trả lời của bà Trần Ly Ly và nhạc sĩ Nguyễn Hải Phong:

Chính vì vậy, Tinh Hoa Việt nói không với những sản phẩm âm nhạc, phim ảnh hay tác phẩm nghệ thuật được tạo ra hoàn toàn bằng công nghệ AI, vì cho rằng đó không còn là sáng tạo mà chỉ là sự mô phỏng kỹ thuật. Thay vào đó, giải thưởng hướng đến những dự án ứng dụng công nghệ vào việc bảo tồn, phục dựng và giới thiệu di sản văn hóa Việt theo cách hiện đại, gần gũi hơn với công chúng.

Ban tổ chức cho biết Tinh Hoa Sáng tạo sẽ vinh danh những công trình mang tính ứng dụng cao như số hóa di sản, tái hiện không gian văn hóa qua công nghệ thực tế ảo, xây dựng bảo tàng trực tuyến hay phục dựng lễ hội truyền thống bằng hình ảnh và âm thanh 3D. Những dự án như vậy không chỉ gìn giữ ký ức văn hóa mà còn mở ra con đường mới để thế hệ trẻ tiếp cận di sản bằng ngôn ngữ của thời đại số.

Nhà sản xuất Phan Giang, thành viên Ban tổ chức phát biểu: Giải thưởng Tinh Hoa Việt ra đời trước hết là để tôn vinh và thể hiện sự trân quý đối với những con người, tác phẩm và giá trị đã đóng góp cho văn hóa nghệ thuật và đời sống xã hội. Đây không chỉ là sự ghi nhận, mà còn là một hành động tri ân, để tinh hoa không bị lãng quên mà tiếp tục tỏa sáng.

Nhà sản xuất Phan Giang cũng cho rằng việc giới hạn AI trong lĩnh vực sáng tạo là cần thiết để bảo vệ tính chân thực và giá trị con người trong nghệ thuật.

Tinh Hoa Việt vì thế chọn một hướng đi khác: Không cổ vũ công nghệ như trào lưu, mà nhìn nhận nó như công cụ giúp văn hóa Việt lan tỏa mạnh mẽ hơn. Công nghệ không thay thế con người mà hỗ trợ con người thể hiện tinh thần sáng tạo sâu sắc hơn, đặc biệt trong lĩnh vực bảo tồn di sản.

Mỗi lễ hội được tái hiện bằng hình ảnh động, mỗi cổ vật được số hóa thành mô hình 3D, hay mỗi không gian văn hóa được phục dựng bằng thực tế ảo, đều là cách di sản Việt được hồi sinh trong thế giới mới.

Theo ông Nguyễn Đăng Khang, Tinh Hoa Việt không tìm kiếm những hiện tượng giải trí nhất thời mà muốn kiến tạo giá trị lâu dài. Ông chia sẻ: Sáng tạo không nằm ở việc tạo ra điều khác thường, mà ở cách giữ gìn và kể lại những giá trị quen thuộc bằng góc nhìn mới. Công nghệ giúp nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa kể lại câu chuyện Việt Nam một cách sống động và gần gũi hơn.

Điểm tiến bộ khác của giải thưởng là cơ chế chấm chọn kết hợp giữa hội đồng chuyên môn và bình chọn công chúng thông qua nền tảng trực tuyến. Cách làm này không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận của khán giả mà còn giúp công chúng trở thành người đồng hành trong việc lan tỏa giá trị văn hóa.

Giới chuyên môn đánh giá, trong khi nhiều giải thưởng nghệ thuật trên thế giới vẫn đang loay hoay giữa việc thừa nhận hay loại trừ sản phẩm trí tuệ nhân tạo, Tinh Hoa Việt đã chọn một ranh giới rõ ràng và đúng đắn. Giải thưởng chấp nhận công nghệ nhưng không chấp nhận sự thay thế con người. Đó là thái độ tôn trọng đối với sáng tạo, điều mà chỉ cảm xúc và trải nghiệm sống mới có thể làm nên.

Tinh Hoa Việt cũng được kỳ vọng trở thành nơi hội tụ của các nhà làm văn hóa, nghệ sĩ, kỹ sư sáng tạo và doanh nghiệp công nghệ cùng chung tay trong việc đưa di sản Việt Nam ra thế giới. Ở đó, công nghệ không chỉ là công cụ mà là cầu nối giúp văn hóa Việt được hiểu, được yêu, được lan tỏa.

Không phải ngẫu nhiên khi Ban tổ chức nhấn mạnh thông điệp “giữ hồn Việt bằng trí tuệ Việt”. Trong kỷ nguyên mà ranh giới giữa con người và máy móc ngày càng mờ nhạt, Tinh Hoa Việt trở thành lời nhắc rằng giá trị thật của sáng tạo nằm ở cảm xúc và trách nhiệm với di sản dân tộc.

Tiểu Vũ