Hình ảnh người phụ nữ thời số hóa: Cởi trói hay ràng buộc?

Sự bùng nổ của mạng xã hội đã làm thay đổi mạnh mẽ cách phụ nữ thể hiện hình ảnh của mình trước công chúng. Nếu trước đây, hình ảnh người phụ nữ chủ yếu được định hình qua truyền thông đại chúng hoặc các tiêu chuẩn văn hóa truyền thống, thì nay họ có thể tự làm chủ cách xuất hiện, tự chọn câu chuyện muốn kể và khẳng định giá trị cá nhân. Tuy nhiên, đi kèm với quyền tự do biểu đạt ấy là những áp lực vô hình của “chuẩn mực mới” những khuôn mẫu số được định hình bởi lượt thích, bình luận và thuật toán lan tỏa.

Trên các nền tảng như Facebook, Instagram hay TikTok, hình ảnh người phụ nữ trở nên đa dạng hơn bao giờ hết. Có người chia sẻ hành trình khởi nghiệp, có người lan tỏa giá trị sống tích cực, cũng có người thể hiện phong cách cá nhân thông qua thời trang, làm đẹp hay nghệ thuật. Đây là sự thay đổi tích cực, phản ánh quá trình xã hội nhìn nhận phụ nữ không chỉ trong vai trò gia đình mà còn như những cá nhân độc lập, sáng tạo và có tiếng nói. Tuy nhiên, không gian tự do ấy cũng đi kèm những ranh giới mong manh giữa biểu đạt cá nhân và phán xét cộng đồng.

Nhiều nghiên cứu xã hội học cho thấy phần lớn phụ nữ trẻ cảm thấy áp lực khi phải “xuất hiện hoàn hảo” trên mạng xã hội. Những hình ảnh được chỉnh sửa, thân hình chuẩn mực hay phong cách sống sang trọng trở thành thước đo mới cho “chuẩn đẹp” và “chuẩn thành công”. Thay vì thoát khỏi khuôn mẫu cũ, phụ nữ lại phải đối diện với một dạng khuôn mẫu khác được tạo nên bởi gu thẩm mỹ đại chúng và thuật toán mạng.

Chia sẻ với phóng viên tạp chí Một Thế Giới, ông Đào Nhân (Giám đốc Công ty CP truyền thông Bizlife) cho rằng mạng xã hội đã định hình một “chuẩn mực kép” trong biểu đạt của phụ nữ. Một mặt, họ được khuyến khích thể hiện bản thân, nói lên quan điểm, chia sẻ câu chuyện đời thường. Nhưng mặt khác, họ vẫn phải “đúng mực”, “truyền cảm hứng” hoặc “đẹp theo tiêu chuẩn số đông” để được công nhận. “Tự do biểu đạt không đồng nghĩa với tự do khỏi phán xét. Mạng xã hội đang tạo ra một không gian nơi phụ nữ vừa là người kiến tạo, vừa là đối tượng bị định giá”, ông Nhân nhận định.

Không ít trường hợp, những bài viết hoặc hình ảnh chỉ mang tính cá nhân của phụ nữ lại trở thành đề tài bàn luận, thậm chí bị bóp méo qua lăng kính dư luận. Hiện tượng này cho thấy giới hạn của quyền riêng tư trong thời đại kỹ thuật số. Việc một bức ảnh hay video có thể lan truyền hàng triệu lượt xem chỉ trong vài giờ khiến phụ nữ phải thận trọng hơn với chính sự tự do mà họ đang có.

Theo nhóm nghiên cứu truyền thông tại Đại học RMIT Việt Nam, các cuộc thảo luận về giới trên mạng xã hội đang gia tăng nhưng vẫn bị chi phối bởi những chuẩn mực truyền thống. Bên cạnh đó, thuật toán mạng xã hội vốn ưu tiên nội dung thu hút thị giác cũng góp phần định hướng cách phụ nữ thể hiện bản thân. Những hình ảnh hợp thị hiếu có xu hướng được lan tỏa nhiều hơn, trong khi nội dung phản biện xã hội hoặc chia sẻ chân thực lại ít được chú ý. Điều này vô tình khiến nhiều người rơi vào vòng lặp: càng muốn được nhìn nhận, họ càng phải tuân theo khuôn mẫu thịnh hành, từ ngoại hình, cách nói chuyện đến phong cách sống.

Tuy nhiên, mạng xã hội cũng là công cụ giúp phụ nữ khẳng định vị thế. Nhiều nữ doanh nhân, nhà hoạt động xã hội hay nghệ sĩ đã tận dụng nền tảng số để lan tỏa tri thức, gây quỹ cộng đồng, quảng bá sản phẩm hoặc truyền cảm hứng về bình đẳng giới. Sự xuất hiện của họ góp phần thay đổi nhận thức xã hội, khẳng định rằng năng lực và bản lĩnh mới là giá trị bền vững vượt khỏi hình thức.

Theo báo cáo “Digital 2025” của We Are Social, Việt Nam có khoảng 76 triệu người dùng mạng xã hội, tương đương hơn 75% dân số. Trong đó, tỷ lệ người dùng nữ chiếm khoảng 51%, cho thấy phụ nữ giữ vai trò quan trọng và ngày càng chủ động trong không gian số. Mạng xã hội không còn là nơi phụ nữ “bị nhìn”, mà trở thành không gian nơi họ kiến tạo hình ảnh, chia sẻ giá trị và khẳng định bản sắc cá nhân. Tuy nhiên, để giữ được cân bằng giữa tự do biểu đạt và bản sắc văn hóa, họ cũng cần tỉnh táo trước sức ép của những khuôn mẫu mới định hình trên môi trường trực tuyến.

Trao đổi về vấn đề này với Một Thế Giới, ông Vũ Duy Hảo - Giám đốc Công ty TNHH tư vấn xây dựng T&Z cho rằng “Phụ nữ thời công nghệ số có nhiều cơ hội hơn bao giờ hết để thể hiện bản thân và khẳng định giá trị qua mạng xã hội. Tuy nhiên, không gian này cũng tạo nên áp lực vô hình khi hình ảnh, lượt thích hay bình luận dần trở thành thước đo cho giá trị cá nhân. Việc dùng mạng xã hội để chia sẻ, kinh doanh hay lan tỏa thông điệp tích cực là xu hướng đáng ghi nhận, song bên cạnh đó, không ít người bị cuốn vào chuẩn mực ảo về nhan sắc và lối sống. Vấn đề không nằm ở việc phụ nữ xây dựng hình ảnh, mà ở cách họ định nghĩa và kiểm soát nó. Khi công nghệ chỉ là công cụ, sự chủ động và nhận thức mới là yếu tố quyết định giúp phụ nữ giữ được bản sắc giữa thế giới số. Tự do trực tuyến chỉ thật sự ý nghĩa khi họ hiểu rõ mình là ai và muốn lan tỏa điều gì”.

Trong tương lai, khi công nghệ và nền tảng xã hội ngày càng cá nhân hóa, hình ảnh người phụ nữ sẽ tiếp tục thay đổi. Tự do biểu đạt là quyền, nhưng cũng là trách nhiệm với bản thân, với giá trị văn hóa và với cách xã hội nhìn nhận phụ nữ. Hành trình đi từ khuôn mẫu đến tự do thực sự không chỉ là câu chuyện của mạng xã hội, mà còn là thước đo cho tiến bộ xã hội hiện đại.

Nguyễn Tuyết