Vì sao Thái Nguyên, Bắc Ninh ngập lụt lịch sử?

Trong khoảng 2,5 tháng qua (từ ngày 22.7 đến nay), Việt Nam liên tiếp phải ứng phó với 9 cơn bão, đặc biệt bão số 10 và số 11 gây lũ lụt lịch sử, thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản, tác động tới tăng trưởng kinh tế.

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, từ đầu năm đến nay thiên tai làm 238 người chết và mất tích, 367 người bị thương. Tổng thiệt hại ước tính về kinh tế trên 33.500 tỉ đồng. Đặc biệt vừa qua các tỉnh Cao Bằng, Thái Nguyên, Bắc Ninh ngập lụt nặng nề vì mưa lũ.

Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với PGS-TS Vũ Thanh Ca, nguyên giảng viên cao cấp, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội xoay quanh vấn đề này.

- Vừa qua, các tỉnh Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn và Bắc Ninh trải qua đợt ngập lụt lịch sử. Theo ông nguyên nhân vì sao?

PGS-TS Vũ Thanh Ca: Đầu tiên phải khẳng định là do mưa quá lớn. Hoàn lưu sau bão Matmo đã tạo ra đã tạo ra một đới hội tụ gió trên cao theo hướng Bắc – Nam vắt qua khu vực từ Hà Nội lên Bắc Ninh, Thái Nguyên, Bắc Kạn, Cao Bằng và Lạng Sơn.

Các số liệu đo mưa cho thấy lượng mưa đặc biệt cao tại khu vực Thái Nguyên, với lượng mưa ngày cực đại đạt trên 560 mm. Các tỉnh Bắc Kạn, Cao Bằng, Lạng Sơn và Bắc Ninh cũng có mưa với cường độ cực lớn.

Tại Lạng Sơn, sự cố vỡ vai đập thủy điện Bắc Khê cũng làm gia tăng ngập lụt tại hạ lưu đập, nhưng khu vực vỡ khá nhỏ nên lượng nước thoát ra do vỡ đập không quá lớn và do vậy không ảnh hưởng đáng kể tới việc gia tăng ngập lụt tại Cao Bằng. Đối với sự cố này, Ban Chỉ đạo phòng thủ dân sự quốc gia đã phối hợp với Ban Chỉ huy phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn tỉnh Lạng Sơn chỉ đạo rất tốt các giải pháp ứng phó nên thiệt hại không quá lớn.

Lượng mưa lớn nhất tại Cao Bằng khoảng 226 mm, tại Lạng Sơn khoảng 235 mm. Các tỉnh Bắc Kạn, Cao Bằng và Lạng Sơn có địa hình đồi núi rất dốc, các dòng sông nhỏ bé uốn khúc quanh co giữa các hẻm núi. Do đó, nước từ các sườn núi đổ xuống và tiêu thoát rất chậm nên xảy ra ngập lụt tại các đô thị - là các khu vực có địa hình khá bằng phẳng tại thung lũng nằm giữa các vùng núi.

TP.Thái Nguyên nằm ngay cạnh sông Cầu, một con sông bắt nguồn từ tỉnh Bắc Kạn cũ. Do mưa lớn, nước sông Cầu dâng lên rất nhanh. Vì TP.Thái Nguyên chưa từng chịu mưa lớn như thế này nên hệ thống thoát nước thành phố được thiết kế tự chảy ra sông Cầu mà không có van tự động đóng lại.

Do vậy khi mực nước sông Cầu cao hơn cốt nền trong thành phố, các cống tiêu thoát nước không những không tiêu thoát được nước mà còn để nước chảy ngược từ sông vào.

Nhiều khu vực của thành phố thậm chí không có đê bao nên mực nước dâng lên rất nhanh. Với những nguyên nhân trên, Thành phố Thái Nguyên bị ngập nghiêm trọng và chịu thiệt hại rất lớn.

Tỉnh Bắc Ninh có hai con sông lớn là sông Thương và sông Cầu. Sông Thương bắt nguồn từ Lạng Sơn, chảy qua khu vực Bắc Giang (cũ). Cả hai con sông này đều có mưa lớn trên lưu vực nên mực nước dâng rất nhanh và gây ra lũ lụt phía ngoài đê cũng như đe dọa sự an toàn của hệ thống đê sông, vốn chỉ được thiết kế chịu được lũ cực đại với tần suất 2% (50 năm xảy ra một lần).

Tại một vài vị trí, mực nước trên sông thậm chí vượt cao trình mặt đê và phải gia cố để chống lũ. Vì vậy, tại một số khu vực thuộc tỉnh Bắc Ninh hiện tượng ngập lụt nghiêm trọng cũng xảy ra. Do nước các sông tiếp tục đổ về và nền đất thấp nên ngập lụt tại Bắc Ninh kéo dài hơn tại các tỉnh khác.

- 2 năm nay mưa bão, ngập lụt khá bất thường. Ông nhìn nhận thế nào về điều này?

PGS-TS Vũ Thanh Ca: Tôi cho rằng đây là một xu thế đang xảy ra không chỉ tại Việt Nam mà trên toàn thế giới, bắt nguồn từ biến đổi khí hậu. Trái đất ấm lên do biến đổi khí hậu làm đại dương nóng lên, cung cấp nhiều hơi nước và năng lượng và làm cho các cơn bão mạnh hơn.

Các cơn bão mạnh sẽ mang nhiều hơi nước từ biển vào và sẽ gây ra mưa với cường độ lớn hơn trong thời gian ngắn, dẫn tới ngập lụt ngày càng nghiêm trọng hơn. Vì vậy, hiện tượng mưa bão, ngập lụt năm nay không phải là bất thường mà là xu thế tất yếu do biến đổi khí hậu tạo ra.

Ngập lụt không phải do thủy điện

- Một số ý kiến cho rằng tình trạng ngập lụt lớn có nguyên nhân từ thủy điện. Xin ông cho biết góc nhìn của mình?

PGS-TS Vũ Thanh Ca: Cần chú ý rằng thượng nguồn sông Cầu và sông Thương có rất ít đập thủy điện, đều là các đập thủy điện rất nhỏ và hầu như không có khả năng điều tiết lũ. Các hồ thủy điện ở Việt Nam được vận hành theo các quy trình được xây dựng theo chuẩn quốc tế và được các cơ quan có thẩm quyền thẩm định và phê duyệt.

Nhìn chung, quy trình xả lũ của đập thủy điện do các chủ đầu tư xây dựng, trình phê duyệt có các thông số kỹ thuật khác nhau, nhưng có các điểm chính như sau:

Thứ nhất, khi mưa về, hồ xả nước tới mức “đón lũ”.

Thứ hai, mưa vẫn lớn, lượng nước về hồ khá lớn; nước trong hồ dâng lên vượt một mức nào đó (ngưỡng thứ nhất, gọi là ngưỡng xả), hồ bắt đầu xả nước để giảm tốc độ nước dâng trong hồ. Lưu lượng xả nước tăng theo mực nước trong hồ.

Thứ ba, khi mực nước trong hồ đạt tới ngưỡng thứ 2, hồ xả nước với lưu lượng bằng lưu lượng nước về hồ. Lúc đó có thủy điện hay không có thủy điện lượng nước về hạ lưu vẫn thế, hay nói cách khác là khi đó, có hồ cũng như không.

Thủy điện không xả quá lượng nước về hồ vì nó vẫn cần tích nước phục vụ phát điện. Ngoài ra, quy định của Việt Nam nêu rõ các hồ thủy điện phải có hệ thống giám sát xả để đảm bảo hồ không xả quá lưu lượng lũ về hồ và tạo ra hiện tượng “lũ chồng lũ” ở hạ du.

Ngay cả các hồ chứa nhỏ vẫn phải lắp đặt một hệ thống camera truyền hình ảnh mực nước trong hồ về ban chỉ huy phòng chống sự cố, thiên tai và tìm kiếm cứu nạn của tỉnh. Nếu hồ không có hệ thống quan trắc mực nước trực tiếp bằng camera thì ban quản lý hồ phải chụp ảnh thường xuyên mực nước trong hồ và gửi về ban chỉ huy phòng chống sự cố, thiên tai và tìm kiếm cứu nạn của tỉnh.

Nếu trong lũ, mực nước hồ liên tục tăng lên hoặc giữ không đổi thì rõ ràng là lưu lượng xả lớn hơn hoặc bằng lưu lượng lũ về hồ. Nếu mực nước trong hồ trong thời gian lũ mà giảm đi thì có nghĩa là hồ đã xả với lưu lượng lớn hơn lưu lượng lũ về hồ.

Trong trường hợp này thì hồ sẽ lập tức nhận lệnh giảm lưu lượng xả theo đúng quy trình vận hành và chịu một khoản tiền phạt rất lớn, thậm chí bị xử lý hình sự vì đã vi phạm quy định về xả lũ.

Với các quy định nêu trên, cho tới nay chỉ phát hiện duy nhất hồ thủy điện Hố Hô đã xả lũ chỉ vượt một chút so với lưu lượng lũ về hồ vào năm 2016 nhưng đã phải chịu một khoản tiền phạt rất lớn. Ngoài trường hợp này ra, chưa có bất cứ hồ nào vi phạm và bị xử lý.

Như vậy, các quy định của Việt Nam về vận hành các hồ thủy điện rất chặt chẽ và các hồ hiện nay đều tuân thủ rất tốt. Điều này có nghĩa là các hồ thủy điện chỉ có tác dụng điều tiết, làm giảm lũ chứ không làm tăng lũ.

Sự cố vỡ đập thủy điện lại là câu chuyện khác. Vỡ các đập thủy điện lớn và vừa, thậm chí là đập thủy điện nhỏ, có thể gây ra thảm họa ngập lụt. Vì vậy, việc kiểm tra, duy tu bảo dưỡng đập cũng như phương án xử lý khi sự cố vỡ đập xảy ra cần phải được tuân thủ nghiêm ngặt.

- Vậy theo ông, giải pháp nào để giảm thiểu thiệt hại về người và của trước thiên tai bất thường như hiện nay?

PGS-TS Vũ Thanh Ca: Biến đổi khí hậu làm tăng cường độ và tần suất thiên tai bão, lũ, mưa lớn và ngập lụt. Do vậy, cần phải có các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu để giảm thiểu các thiệt hại này.

Giải pháp đầu tiên là thực hiện chuyển đổi nền kinh tế và lối sống sang nền kinh tế xanh, lối sống xanh để giảm phát thải khí nhà kính, tác nhân gây biến đổi khí hậu.

Giải pháp thứ hai là thích ứng với biến đổi khí hậu bằng cách khôi phục rừng đầu nguồn, di dời người dân và các hoạt động kinh tế - xã hội ra khỏi các khu vực có nguy cơ cao bị ngập lụt, sạt lở đất.

Đối với các khu vực có tầm quan trọng về kinh tế, chính trị và xã hội thì cần đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng phòng chống ngập lụt, sạt lở đất; tuyên truyền để nâng cao nhận thức người dân và chính quyền về phòng chống ngập lụt, sạt lở đất.

Ngoài ra, cần thường xuyên rà soát, cải thiện thể chế, tổ chức và trang bị phương tiện, thiết bị để các cơ quan chịu trách nhiệm phòng chống thiên tai và tìm kiếm, cứu nạn hoạt động hiệu quả hơn.

Xin cảm ơn ông!

Lam Thanh (thực hiện)