Giải Nobel Kinh tế 2025 tôn vinh đổi mới sáng tạo

Giải thưởng Khoa học Kinh tế của Ngân hàng Trung ương Thụy Điển tưởng niệm Alfred Nobel năm 2025 được trao cho Joel Mokyr, Philippe Aghion và Peter Howitt “vì đã giải thích sự tăng trưởng kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo”.

Giải thưởng được chia làm hai phần: Một nửa được trao cho Joel Mokyr – Đại học Northwestern, Evanston, Illinois, Mỹ “vì đã xác định những điều kiện tiên quyết cho tăng trưởng bền vững thông qua tiến bộ công nghệ”.

Nửa còn lại được trao chung cho: Philippe Aghion – Collège de France và INSEAD, Paris, Pháp; Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (LSE), Vương quốc Anh và Peter Howitt – Đại học Brown, Providence, Rhode Island, Mỹ “vì lý thuyết tăng trưởng bền vững thông qua ‘quá trình sáng tạo mang tính hủy diệt’ (creative destruction)”.

Họ đã chỉ ra cách công nghệ mới có thể thúc đẩy tăng trưởng bền vững

Trong suốt hai thế kỷ qua, lần đầu tiên trong lịch sử, thế giới đã chứng kiến sự tăng trưởng kinh tế liên tục. Thành tựu này đã giúp hàng tỉ người thoát nghèo và đặt nền móng cho thịnh vượng hiện nay. Ba nhà kinh tế được vinh danh năm nay – Joel Mokyr, Philippe Aghion và Peter Howitt – đã giải thích cách đổi mới sáng tạo trở thành động lực cốt lõi của tiến bộ kinh tế.

Công nghệ phát triển nhanh chóng và tác động đến mọi mặt đời sống – sản phẩm và phương thức sản xuất mới liên tục thay thế những cái cũ trong một chu kỳ không bao giờ dừng lại. Chính quá trình này là nền tảng cho tăng trưởng kinh tế bền vững, mang lại mức sống cao hơn, sức khỏe tốt hơn và chất lượng cuộc sống cải thiện hơn cho con người trên toàn thế giới.

Tuy nhiên, điều này không phải lúc nào cũng đúng trong lịch sử. Trước đây, tình trạng trì trệ mới là bình thường. Dù thỉnh thoảng có những phát minh quan trọng mang lại điều kiện sống tốt hơn hoặc thu nhập cao hơn, nhưng tăng trưởng kinh tế luôn sớm dừng lại.

Joel Mokyr – giải mã gốc rễ của “thời kỳ tăng trưởng vĩnh viễn”

Sử dụng các tư liệu lịch sử phong phú, Joel Mokyr đã tìm ra nguyên nhân khiến tăng trưởng bền vững trở thành hiện tượng lâu dài trong kỷ nguyên hiện đại. Ông chỉ ra rằng, để đổi mới có thể nối tiếp nhau trong một quá trình tự sinh, con người không chỉ cần biết rằng một công nghệ hoạt động, mà phải hiểu được tại sao nó hoạt động – tức là cần nền tảng khoa học lý giải đằng sau công nghệ.

Trước Cách mạng Công nghiệp, điều này thường thiếu vắng, khiến việc kế thừa và phát triển từ các phát minh cũ trở nên khó khăn. Mokyr cũng nhấn mạnh vai trò của một xã hội cởi mở, nơi các ý tưởng mới được chấp nhận và đổi thay được khuyến khích – yếu tố then chốt giúp nhân loại bước vào kỷ nguyên của tăng trưởng không ngừng.

Philippe Aghion và Peter Howitt – lý thuyết về “quá trình sáng tạo mang tính hủy diệt”

Hai nhà kinh tế Philippe Aghion và Peter Howitt đã nghiên cứu cơ chế đứng sau tăng trưởng bền vững. Trong một bài báo nổi tiếng năm 1992, họ đã xây dựng mô hình toán học về hiện tượng gọi là “quá trình sáng tạo mang tính hủy diệt” (creative destruction): khi một sản phẩm mới, tốt hơn ra đời, các doanh nghiệp bán sản phẩm cũ sẽ bị loại khỏi thị trường.

Sự đổi mới đó mang tính sáng tạo – vì nó mang đến điều mới mẻ – nhưng đồng thời cũng mang tính hủy diệt, vì nó xóa sổ công nghệ cũ.

Theo các nhà kinh tế này, tăng trưởng bền vững chỉ có thể duy trì nếu xã hội xử lý được những xung đột mà sự hủy diệt sáng tạo tạo ra. Nếu không, các tập đoàn lớn và nhóm lợi ích – những người có nguy cơ bị thiệt hại – sẽ tìm cách cản trở đổi mới, khiến tăng trưởng bị kìm hãm.

Thông điệp từ Viện Hàn lâm Thụy Điển

Ông John Hassler, Chủ tịch Ủy ban Giải thưởng Kinh tế, nhận định: “Công trình của các nhà khoa học đoạt giải cho thấy tăng trưởng kinh tế không phải là điều hiển nhiên. Chúng ta phải bảo vệ những cơ chế nền tảng của ‘sự sáng tạo mang tính hủy diệt’, nếu không xã hội sẽ lại rơi vào trì trệ”.

Giải thưởng năm 2025 không chỉ vinh danh ba nhà kinh tế hàng đầu, mà còn là lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng thịnh vượng của nhân loại phụ thuộc vào khả năng đổi mới không ngừng – dám thay cũ đổi mới, dám sáng tạo để tiến về phía trước.

Giải thưởng Kinh tế là giải Nobel cuối cùng được công bố mỗi năm, sau các hạng mục Y học, Vật lý, Hóa học, Văn học và Hòa bình. Khác với những giải thưởng còn lại, Nobel Kinh tế không nằm trong di chúc gốc của nhà phát minh người Thụy Điển Alfred Nobel. Giải này được bổ sung vào năm 1968, nhân dịp kỷ niệm 300 năm thành lập Ngân hàng Trung ương Thụy Điển (Sveriges Riksbank) – cũng chính là đơn vị tài trợ quỹ cho giải thưởng.

Quy trình đề cử, lựa chọn và trao giải Nobel Kinh tế tuân theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt như các lĩnh vực khác. Danh tính của những người được đề cử cùng toàn bộ hồ sơ liên quan được giữ bí mật trong 50 năm. Người đoạt giải năm nay sẽ nhận được huy chương vàng, chứng nhận và 11 triệu kronor Thụy Điển, tương đương gần 1,2 triệu USD.

Tính đến nay, Giải Nobel Kinh tế học đã được trao 57 lần. Trong đó, người trẻ nhất được vinh danh khi mới 46 tuổi, còn người cao tuổi nhất nhận giải ở tuổi 90. Các học giả Mỹ vẫn chiếm ưu thế vượt trội, thống trị bảng vàng của giải thưởng danh giá này.

Năm ngoái, giải thưởng được trao cho ba nhà kinh tế học người Mỹ – Daron Acemoglu, Simon Johnson và James A. Robinson – nhờ công trình nghiên cứu về quá trình hình thành các thiết chế xã hội và tác động của chúng đối với sự thịnh vượng của các quốc gia.

Bùi Tú