Từ 'bình dân học vụ số' đến lớp học thông minh
Từ “bình dân học vụ số” đến lớp học thông minh, giáo dục TP.HCM đang đi theo hướng thực chất: lấy người học làm trung tâm, coi công nghệ là công cụ kiến tạo năng lực.
Phong trào “bình dân học vụ số” do UBND TP.HCM phát động đang đưa kỹ năng số từ khẩu hiệu vào đời sống học đường. Trọng tâm là học sinh với vai trò chủ thể học tập suốt đời và phụ huynh là đối tác đồng hành, cùng xây dựng thói quen sử dụng công nghệ đúng mục đích, an toàn, hiệu quả.
Ba năm trước, mô hình lớp học số lần đầu xuất hiện tại Trường tiểu học Thạnh An và Trường tiểu học Trung Lập Thượng: giáo viên thỉnh giảng giảng dạy qua thiết bị trình chiếu, giáo viên chủ nhiệm trợ giảng trực tiếp tại lớp. Theo thầy Nguyễn Văn Tới - Hiệu trưởng Trường tiểu học Trung Lập Thượng, học sinh hứng thú hơn, làm việc nhóm nhiều hơn và giao tiếp tiếng Anh tự tin hơn. Về tin học, 95% học sinh đạt yêu cầu sử dụng phần mềm học trực tuyến, 80% thực hiện thành thạo các thao tác cơ bản với máy tính. Những kết quả này cho thấy khi được tổ chức đúng cách, ngay cả học sinh tiểu học cũng nhanh chóng làm chủ công cụ số, từ đó nâng hiệu quả tiếp thu.
Năm học 2025 – 2026, số hóa lớp học được đẩy mạnh ở nhiều cơ sở. Tại Trường tiểu học Nguyễn Thái Học (phường Bến Thành), học sinh tương tác với bảng thông minh trong các tiết toán hình, bài học lịch sử được hỗ trợ bằng phim ba chiều. Nội dung về trí tuệ nhân tạo được lồng ghép trong giờ tiếng Anh và STEM; kỹ năng công dân số trở thành chuyên đề định kỳ; câu lạc bộ STEM hoạt động thường xuyên. Việc tự tay tạo sản phẩm mô phỏng giúp người học chủ động, từ khâu đặt câu hỏi đến trình bày kết quả. Nhà trường thiết lập kênh kết nối phụ huynh để theo dõi tiến bộ của con và cùng định hướng sử dụng thiết bị, tránh để thời gian học trực tuyến bị nhiễu bởi nội dung thiếu chọn lọc.
Song song với đổi mới phương pháp, hạ tầng quản trị chuyển dần lên môi trường số. Năm học này, thành phố thí điểm học bạ điện tử cho học sinh lớp 10 và số hóa dữ liệu học bạ cấp trung học phổ thông, tiếp nối các đợt số hóa đã triển khai ở lớp 1, lớp 6, bậc tiểu học và trung học cơ sở. Sổ đầu bài điện tử và ký số được triển khai qua cổng trực tuyến và ứng dụng di động tại các trường. Khi nghiệp vụ cốt lõi được số hóa, dữ liệu học tập được chuẩn hóa, giáo viên theo dõi tiến trình từng em theo thời gian thực, phụ huynh nắm được lộ trình hỗ trợ tại nhà, còn nhà trường rút ngắn quy trình quản trị.
Vai trò phụ huynh trong phong trào “bình dân học vụ số” mang tính quyết định ở khâu duy trì thói quen số lành mạnh. Gia đình cùng nhà trường thống nhất nguyên tắc sử dụng thiết bị, đặt mục tiêu học tập rõ ràng, ưu tiên nguồn thông tin tin cậy và tôn trọng bản quyền. Nhiều trường sử dụng nền tảng quản lý học tập để cập nhật điểm danh, thời khóa biểu, nhận xét hằng tuần và khuyến nghị an toàn thông tin cho phụ huynh. Sự phối hợp ba bên giữa giáo viên, học sinh và phụ huynh rút ngắn khoảng cách giữa chủ trương và thực tế, nhất là với các nội dung mới như bảo mật tài khoản, quản trị danh tính số, ứng xử văn minh và nhận diện thông tin sai lệch.
Ở góc độ chuyên môn, giáo viên chuyển từ vai trò “truyền đạt” sang “kiến trúc sư học tập”. Công nghệ cho phép cá thể hóa nhịp độ và cách học: có em ghi nhớ tốt qua hình ảnh, có em phù hợp với mô phỏng thao tác, có em cần luyện tập lặp lại. Trong cùng một lớp, giáo viên thiết kế lộ trình khác nhau nhưng vẫn hướng tới mục tiêu chung, dùng dữ liệu quá trình để phát hiện sớm khoảng trống kiến thức, phản hồi kịp thời và điều chỉnh cách dạy. Để đáp ứng yêu cầu này, đội ngũ cần bồi dưỡng thường xuyên, làm chủ nền tảng, chuẩn hóa tài nguyên số và nâng khả năng phân tích dữ liệu lớp học. Sự chủ động của giáo viên là điều kiện để lớp học thông minh vận hành bền vững.
Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sôi động của TP.HCM tạo điều kiện cho học sinh học qua trải nghiệm. Nhiều trường kết nối câu lạc bộ khoa học, không gian sáng chế, doanh nghiệp công nghệ và trường đại học để người học chạm vào thực tiễn. Các dự án liên môn như làm báo tường số, xây dựng sản phẩm truyền thông khoa học, mô phỏng giao thông an toàn hay lập trình thiết bị đơn giản giúp học sinh thấy ý nghĩa của công nghệ trong đời sống. Khi phụ huynh tham gia với vai trò cố vấn nghề nghiệp, chia sẻ kinh nghiệm công việc, thông điệp “học để làm” trở nên cụ thể và gần gũi, hỗ trợ định hướng tương lai.
Giáo dục STEM là trụ cột của chuyển đổi số nhà trường. Thành phố triển khai ba hướng chính: bài học tích hợp trong chương trình, hoạt động trải nghiệm và làm quen nghiên cứu khoa học kỹ thuật. Trí tuệ nhân tạo được ứng dụng sâu hơn trong dạy và học, từ hỗ trợ xây dựng bài tập, gợi ý kế hoạch ôn luyện đến công cụ đánh giá theo tiến độ. Thành tích nghiên cứu khoa học của học sinh tại các sân chơi trong nước và quốc tế cho thấy khi được trao công cụ cùng môi trường phù hợp, người học có thể tạo ra sản phẩm mang giá trị thực tiễn. Đây là lực đẩy để nhà trường tiếp tục đầu tư không gian thực hành và các dự án học tập dựa trên vấn đề.
Về ngoại ngữ, TP.HCM triển khai đồng thời tiếng Anh tự chọn, tiếng Anh tăng cường và dạy học các môn toán, khoa học bằng tiếng Anh tích hợp chương trình Việt Nam với chương trình quốc tế, hướng tới mục tiêu dài hạn đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong nhà trường. Để hiện thực hóa, ngành giáo dục đẩy mạnh sử dụng nền tảng học trực tuyến, tích hợp trí tuệ nhân tạo và thực tế ảo trong hoạt động dạy và học; đồng thời chuẩn hóa năng lực ngoại ngữ cho giáo viên và xây dựng chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao. Cách tiếp cận này vừa tận dụng ưu thế công nghệ, vừa đáp ứng yêu cầu hội nhập.
Phong trào “bình dân học vụ số” nhấn mạnh nguyên tắc không để ai bị bỏ lại phía sau. Ở nhà trường, điều này thể hiện qua nỗ lực bảo đảm tiếp cận công bằng với thiết bị, kết nối và tài nguyên số. Bên cạnh nguồn lực xã hội hóa, các mô hình chia sẻ thiết bị theo ca, phòng máy dùng chung và tủ sách số mở giúp học sinh khó khăn có điều kiện luyện tập. Giáo viên chủ nhiệm, cố vấn học tập và các đoàn thể phối hợp nhận diện sớm nhóm có nguy cơ tụt lại để kèm cặp đúng lúc. Thực tế cho thấy khi tháo gỡ nút thắt tiếp cận và hướng dẫn thao tác cơ bản, học sinh nhanh chóng tự khám phá và phát triển theo năng lực cá nhân.
Để tiến trình đi vào chiều sâu, tính bền vững cần được xác lập ngay từ lựa chọn công nghệ. Thiết bị và phần mềm nên ưu tiên tiêu chuẩn mở, dễ bảo trì, hạn chế phụ thuộc nhà cung cấp. Tài nguyên dạy học số phải bảo đảm bản quyền, cấu trúc rõ ràng và chia sẻ dùng chung trong toàn hệ thống để tránh lặp lại chi phí. Bồi dưỡng kỹ năng số cho phụ huynh nên duy trì định kỳ theo chủ đề, cập nhật theo xu hướng mới và đi kèm bộ hướng dẫn giám sát mềm tại gia, tôn trọng sự trưởng thành của con. Với học sinh, cơ chế ghi nhận như chứng chỉ kỹ năng hay huy hiệu học tập điện tử tạo động lực phấn đấu, làm rõ quá trình rèn luyện trên hồ sơ học tập.
Cốt lõi của lớp học thông minh là nuôi dưỡng năng lực tự học, tư duy phản biện và ý thức công dân số. Khi học sinh làm chủ công nghệ, các em chủ động tiếp cận tri thức, biết hợp tác và bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng chuẩn mực cộng đồng. Khi phụ huynh đồng hành có hiểu biết, gia đình trở thành môi trường học tập suốt đời, giúp con duy trì kỉ luật và an toàn trên không gian mạng. Khi nhà trường tổ chức linh hoạt và đo lường được, chuyển đổi số không bị đứt đoạn mà tiến từng bước chắc chắn. Từ “bình dân học vụ số” đến lớp học thông minh, giáo dục TP.HCM đang đi theo hướng thực chất: lấy người học làm trung tâm, coi công nghệ là công cụ kiến tạo năng lực, qua đó chuẩn bị cho thế hệ học sinh tự tin hội nhập và đóng góp vào nền kinh tế tri thức.