Dự thảo luật AI: Phải bổ sung thuật ngữ 'đạo đức AI'
Đó là ý kiến của GS.TSKH Hồ Tú Bảo (Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán) tại Hội thảo chuyên sâu “Góp ý hoàn thiện dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo (AI)” được tổ chức sáng nay (17.10).
Trong nỗ lực kiến tạo hành lang pháp lý cho công nghệ được xác định là ưu tiên quốc gia, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (KHCN&MT) của Quốc hội, phối hợp với Bộ KH&CN và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA), đã tổ chức Hội thảo chuyên sâu “Góp ý hoàn thiện dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo (AI)”.
Sự kiện đã thu hút sự tham gia của giới khoa học, chuyên gia công nghệ và nhà quản lý cấp cao, nhằm tìm ra "điểm cân bằng" giữa quản lý chặt chẽ và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực AI.
Phát biểu khai mạc, Phó Chủ nhiệm Ủy ban KHCN&MT Trần Văn Khải nhấn mạnh việc xây dựng Luật AI có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhằm tạo nền tảng pháp lý thúc đẩy nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và quản trị AI một cách an toàn, có trách nhiệm và nhân văn. Đây là bước đi chiến lược để AI trở thành động lực then chốt trong chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Quản lý rủi ro và cơ chế thử nghiệm
Hội thảo tập trung thảo luận các nhóm chính sách trọng tâm, từ phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc ứng dụng, chính sách của Nhà nước đến những cơ chế quản lý tiên tiến.
Ông Trần Văn Khải đã gợi mở các vấn đề cốt lõi như: Phân loại và quản lý hệ thống AI theo cấp độ rủi ro, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), trách nhiệm của các bên trong suốt vòng đời hệ thống AI và đặc biệt là phân định trách nhiệm bồi thường khi có thiệt hại.
Chủ tịch VUSTA Phan Xuân Dũng khẳng định, việc Quốc hội và Chính phủ chủ động xây dựng Luật AI thể hiện tầm nhìn chiến lược, đòi hỏi Luật phải có cơ chế linh hoạt, vừa mở đường cho đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm quản lý hiệu quả.
.jpg)
Việc đưa cơ chế sandbox vào dự thảo là một chính sách đột phá, cho phép các doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ AI mới trong một môi trường được pháp luật bảo hộ, giảm thiểu rào cản pháp lý ban đầu. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc vào việc thiết lập tiêu chí tham gia, thời gian thử nghiệm và quy trình giám sát rõ ràng, minh bạch.
Đạo đức AI và chiến lược phát triển hài hòa
Một trong những vấn đề được các nhà khoa học, chuyên gia tập trung góp ý sâu nhất là về bản chất của AI và yếu tố đạo đức.
Tham gia ý kiến tại hội thảo, GS.TSKH Hồ Tú Bảo (Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán) đưa ra nhận định quan trọng: Chiến lược quốc gia về AI không nên chỉ tập trung vào AI tạo sinh (Generative AI) mà cần phát triển hài hòa cả hai nhánh AI phân tích (hướng đến hiểu và dự đoán dữ liệu quá khứ) và AI tạo sinh (tập trung sáng tạo nội dung, ý tưởng).
Ông kiến nghị rà soát và chuẩn hóa các khái niệm "AI", "hệ thống AI" và phải bổ sung thuật ngữ "đạo đức AI" - bộ nguyên tắc đảm bảo công bằng, minh bạch, an toàn và trách nhiệm xã hội.
Đồng tình với quan điểm này, TS. Phùng Văn Ổn (Hội Tin học Việt Nam) nhấn mạnh sự cần thiết của yếu tố "đạo đức và trách nhiệm" trong bối cảnh nội dung do AI tạo ra chưa được kiểm chứng. Ông đề xuất bổ sung nguyên tắc tôn trọng quyền con người, quyền riêng tư.
Yếu tố đạo đức (AI Ethics) là xu hướng toàn cầu và là "mỏ neo" để giữ AI trong tầm kiểm soát của con người. Việc yêu cầu bổ sung "đạo đức AI" vào Luật không chỉ là tuân thủ thông lệ quốc tế mà còn là xây dựng "văn hóa AI" tại Việt Nam, giúp các nhà phát triển và người dùng ý thức được trách nhiệm của mình, đặc biệt khi Luật An ninh mạng và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân đang được hoàn thiện.
Cơ chế quản trị liên ngành và tính đồng bộ
Về cơ chế quản lý, các đại biểu bày tỏ băn khoăn về nguy cơ "phình" bộ máy khi có ý kiến đề xuất thành lập Ủy ban Quốc gia về AI và Cổng một cửa AI.
Ông Trần Đức Lai (Chủ tịch Hội Vô tuyến - Điện tử Việt Nam) đề xuất giải pháp thiết thực hơn: Thành lập Hội đồng Đạo đức AI độc lập trong Ủy ban, với tỷ lệ chuyên gia đa lĩnh vực (theo mô hình Singapore, tỷ lệ chuyên gia có thể từ 30-50%). Ông cũng đề nghị Luật cần quy định rõ cơ chế phối hợp liên ngành giữa các Bộ khi xử lý các vấn đề phát sinh.
Các chuyên gia cũng thống nhất rằng, dự thảo Luật cần đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ với các luật hiện hành như: Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong Bộ luật Dân sự, đặc biệt đối với những rủi ro do hệ thống AI gây ra.
.jpg)
Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Thứ trưởng Bộ KH&CN Phạm Đức Long khẳng định cam kết tiếp thu đầy đủ các ý kiến đa chiều, sâu sắc từ chuyên gia, nhà khoa học. Ông nhấn mạnh một hành lang pháp lý rõ ràng, với các nhóm chính sách cụ thể, sẽ giúp phát huy tối đa tiềm năng của AI, đồng thời nhận diện, kiểm soát và giảm thiểu rủi ro.
Kết luận Hội thảo, Phó Chủ nhiệm Ủy ban KHCN&MT Trần Văn Khải ghi nhận và khẳng định Thường trực Ủy ban sẽ tổng hợp toàn diện các góp ý liên quan đến phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc phát triển, chính sách của Nhà nước, cơ chế quản lý theo rủi ro và đạo đức AI.
Dự thảo Luật AI đang đứng trước yêu cầu phải dung hòa được hai mục tiêu khó: "Nới lỏng" để khuyến khích ĐMST và "thắt chặt" để đảm bảo an toàn, trách nhiệm.
Việc lắng nghe chuyên gia đa lĩnh vực trong hội thảo lần này là bước đi quan trọng, bảo đảm Luật AI khi ra đời sẽ không chỉ là một văn bản quy phạm pháp luật mà còn là một chính sách định hình tương lai, giúp Việt Nam vững bước trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
