Elemon, Zuki Moba, RACA sụp đổ: Sơn Tùng M-TP không cứu được nhà đầu tư tiền số?!
Dự án GameFi hoặc blockchain như Elemon, Zuki Moba, RACA từng hứa hẹn mang lại lợi nhuận lớn và được quảng bá bởi người nổi tiếng, nhưng đều sụp đổ và khiến nhiều nhà đầu tư khóc hận.
GameFi là game kết hợp blockchain và tài chính phi tập trung, nơi người chơi có thể kiếm token và sở hữu NFT (token không thể thay thế). NFT được để dùng xác nhận quyền sở hữu các vật phẩm ảo như nhân vật, trang bị trong game.
Cả Elemon, Zuki Moba, RACA (Radio Caca) đều có token riêng (đồng tiền số phát hành trên blockchain) lần lượt là ELMON, ZUKI, RACA để giao dịch, staking hay trao thưởng.
Staking là hình thức khóa một lượng token của bạn trong khoảng thời gian nhất định để nhận phần thưởng, thường là thêm token cùng loại.
Elemon
Elemon là game blockchain do người Việt phát triển, ra mắt cuối 2021, cho phép người chơi thu thập và chiến đấu bằng các miracle monster – quái vật số hóa NFT. Dự án hứa hẹn mang lại lợi nhuận siêu tốc, thậm chí ROI chỉ trong 3 tháng (thu hồi toàn bộ vốn chỉ sau ba tháng kể từ khi đầu tư), và tích hợp cả yếu tố cá cược trong game.
Token ELMON từng đạt đỉnh 3,32 USD vào 15.11.2021, theo trang CoinMarketCap. Tuy nhiên, Elemon nhanh chóng lộ nhiều dấu hiệu bất thường. Đầu 2022, giá token ELMON giảm mạnh xuống còn khoảng 0,5 USD. Cộng đồng nghi ngờ có hiện tượng bơm – xả khi hai ví cá nhân đổ khoảng 500.000 USD để đẩy giá lên, rồi bán tháo 3,5 triệu USD token khiến giá lao dốc cả chục lần.
Sàn giao dịch tiền mã hóa quốc tế MEXC đã hủy niêm yết token ELMON vào giữa 2022 vì kết quả kiểm toán không đạt yêu cầu.
Nhiều người so sánh Elemon với các vụ lừa đảo tiền ảo trước đây và kêu gọi pháp luật vào cuộc.
Đặng Kỳ, nhà sáng lập Elemon, bị cộng đồng réo tên sau khi dự án sụp đổ cuối năm 2022. Nhiều nhà đầu tư trực tiếp nêu tên ông trong đơn tố cáo gửi đến công an, khẳng định Elemon đã “phát hành game và đồng token trái phép”, “tổ chức cá cược trong game” và không có giấy phép kinh doanh.
Thế nhưng, Đặng Kỳ chưa lên tiếng trước các cáo buộc này.
Zuki Moba
Zuki Moba là game MOBA blockchain kết hợp NFT và cơ chế play-to-earn (chơi để kiếm tiền).
MOBA (Multiplayer Online Battle Arena) là thể loại game đấu trường trực tuyến nhiều người chơi, trong đó hai đội đối đầu nhau trên một bản đồ cố định, mỗi người điều khiển một nhân vật có kỹ năng riêng.
Khi kết hợp với blockchain, game MOBA sẽ sử dụng công nghệ chuỗi khối để lưu trữ tài sản, vật phẩm, hoặc nhân vật của người chơi dưới dạng NFT, tức là tài sản số có thể giao dịch, mua bán hoặc sở hữu thật trên mạng lưới blockchain.
Ra mắt cuối 2021, Zuki Moba được streamer ViruSs (Đặng Tiến Hoàng) quảng bá như cơ hội đầu tư tiềm năng. Giá token ZUKI từng đạt kỷ lục 0,84 USD vào ngày 26.11.2021, tăng hàng chục lần so với giá ban đầu. Tuy nhiên sau đó, cộng đồng tiền mã hóa cảnh báo Zuki Moba có nhiều dấu hiệu bất thường: Hình ảnh, lối chơi y hệt game PoPoWar của Trung Quốc, lộ trình phát triển liên tục bị trễ hẹn và chỉnh sửa mà không thông báo. Đặc biệt, 95% tổng nguồn cung token ZUKI lại nằm trong hai ví của dự án và hoàn toàn không khóa thời gian. Sau khi bị nghi ngờ, nhà phát triển mới khóa tạm 650 triệu token, nhưng vẫn còn khoảng 300 triệu ZUKI ở ví mở, có thể bị bán bất kỳ lúc nào.
Theo dữ liệu từ trang CoinMarketCap, token ZUKI sau khi đạt đỉnh tháng 11.2021 đã giảm hơn 10 lần, xuống chỉ còn khoảng 0,08 USD. Một số nhà đầu tư mua token ở mức giá 0,2 – 0,3 USD theo lời giới thiệu của ViruSs đã mất tới 2/3 giá trị tài sản chỉ sau thời gian ngắn, khi giá token lao dốc mạnh.
Đến nay Zuki Moba chưa ra mắt game chính thức và website dự án đã ngừng cập nhật.
ViruSs không tham gia phát triển Zuki Moba, nhưng lời kêu gọi mua token của streamer này khiến nhiều người theo. Khi giá ZUKI giảm sâu, ViruSs tuyên bố ngừng hợp tác và rút vốn, thừa nhận bản thân cũng mất tiền. Dù vậy, nhiều dân mạng tố ViruSs “lùa gà”, dụ dỗ nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm.
RACA
RACA là một dự án blockchain ra mắt vào năm 2021, được xây dựng quanh hệ sinh thái USM Metaverse (United States of Mars) - thế giới ảo nơi người dùng có thể chơi game, sưu tầm vật phẩm kỹ thuật số (NFT) và giao dịch bằng token RACA.
Ban đầu, RACA được xem là meme coin, tức đồng tiền số ra đời từ trào lưu, tương tự như Dogecoin hay Shiba Inu, nhưng nhanh chóng thu hút sự chú ý vì được quảng bá rầm rộ, hợp tác với các nhân vật nổi tiếng, gồm cả Maye Musk (mẹ của tỷ phú Elon Musk) và tổ chức nhiều sự kiện lớn. Dự án từng đạt vốn hóa gần 2 tỉ USD vào cuối năm 2021, khi giá token RACA lên đỉnh khoảng 0,012 USD.
TAD, đối tác của RACA tại Việt Nam, từng ký hợp đồng hợp tác hình ảnh với ca sĩ Sơn Tùng M-TP năm 2022, khiến cộng đồng trong nước quan tâm đến dự án này. Song sau thời gian ngắn bùng nổ, giá RACA lao dốc hơn 97%, nhiều hoạt động metaverse và NFT bị đình trệ. RACA chưa hoàn toàn sụp đổ nhưng suy yếu nghiêm trọng và gây mất niềm tin lớn từ cộng đồng.
Sơn Tùng M-TP chỉ đóng vai trò đại sứ thương hiệu, tham gia quảng bá cho RACA, chứ không trực tiếp điều hành hay phát triển dự án. Tuy nhiên, việc một ngôi sao hạng A như Sơn Tùng xuất hiện cùng dự án khiến nhiều người tin tưởng rót vốn. Khi giá token RACA rơi tự do, nhà đầu tư thiệt hại nặng, dẫn đến làn sóng bức xúc và chỉ trích nam ca sĩ người Thái Bình.
Sự việc liên quan gây chú ý là TAD kiện công ty M-TP Talent của Sơn Tùng M-TP.
Năm 2022, TAD đã ký hợp đồng trị giá 25 tỉ đồng với M-TP Talent để khai thác hình ảnh và đưa Sơn Tùng M-TP vào vũ trụ ảo USM thuộc dự án RACA.
Phía TAD cho biết đã thanh toán toàn bộ giá trị hợp đồng. Đến tháng 5.2022, khi Sơn Tùng M-TP bị xử phạt hành chính 70 triệu vì MV There’s No One At All có hình ảnh nhạy cảm, TAD đã tạm dừng triển khai các hạng mục tiếp theo của nam ca sĩ, gồm ghi hình biểu diễn, đăng bài quảng bá và xuất hiện trong sự kiện trực tuyến, với tổng giá trị khoảng 6,2 tỉ đồng.
Đến tháng 6.2023, M-TP Talent thông báo hợp đồng đã hết hạn và từ chối tiếp tục thực hiện. Không đồng ý, TAD khởi kiện M-TP Talent lên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).
Tháng 4.2024, VIAC ra phán quyết buộc M-TP Talent phải bồi thường gần 6 tỉ đồng cho TAD. Tuy nhiên, M-TP Talent kháng nghị lên Tòa án Nhân dân TP.HCM, cho rằng phán quyết của VIAC “vi phạm các nguyên tắc cơ bản của pháp luật”.
Trong phiên họp tại TAND TP.HCM vào ngày 15.8.2024, hai bên tiếp tục tranh luận. M-TP Talent đề nghị hủy phán quyết, trong khi TAD khẳng định VIAC đã làm đúng quy định và yêu cầu tòa bác đơn. Sau khi xem xét, Hội đồng phiên họp đã chấp nhận yêu cầu của M-TP Talent, tuyên hủy phán quyết trọng tài trước đó.
Sau tranh chấp, Sơn Tùng M-TP vẫn giữ theo dõi tài khoản RACA trên Instagram và X. Các bài đăng quảng bá cho dự án của anh từ năm 2022 vẫn chưa bị xóa, trong khi RACA tiếp tục sử dụng hình ảnh nam ca sĩ trong hoạt động truyền thông tại Việt Nam.
Bài học
Việc Elemon, Zuki Moba sụp đổ và RACA suy yếu đã phơi bày mặt tối, dạy cho nhiều người bài học đắt giá: Thị trường tiền số không có kẻ cứu hộ cuối cùng và việc cả tin vào quảng cáo hay người nổi tiếng có thể trả giá rất đắt. Dưới đây là một số bài học cho nhà đầu tư:
Giá trị tiền ảo rất dễ lao dốc: Thị trường tiền ảo có mức độ biến động mạnh, có thể tăng nhẹ và giảm cực sâu rất nhanh. Đầu tư vào GameFi hay NFT chỉ nên xem là trò chơi mang tính giải trí chứ đừng đặt quá nhiều kỳ vọng sinh lời. Chẳng hạn, giá token AXS của Axie Infinity từng đạt đỉnh 160 USD tháng 11.2021 nhưng nay chỉ còn khoảng 2,3 USD.
Là dự án của studio Sky Mavis khởi xướng, Axie Infinity từng là hiện tượng toàn cầu trong kỷ nguyên GameFi. Mô hình play-to-earn giúp người chơi nuôi thú ảo (NFT Axie) để chiến đấu, thu về token AXS và SLP. Giai đoạn thăng hoa, Axie Infinity đạt trung bình 2 triệu người chơi hoạt động hằng ngày và tổng giá trị giao dịch NFT vượt 2,2 tỉ USD.
Token AXS đạt đỉnh 160 USD vào tháng 11.2021 và vốn hóa thị trường từng lên hàng chục tỉ USD. Mô hình này truyền cảm hứng cho nhiều game blockchain và thu hút quỹ đầu tư lớn (Series A, B lên tới hàng trăm triệu USD). Song sau vụ hack Ronin Network vào tháng 3.2022 gây thiệt hại 620 triệu USD, Axie Infinity phải tái cấu trúc sang mô hình play-to-earn, giảm phần thưởng token để ổn định hoạt động.
Ronin Network là cầu nối và mạng lưới riêng mà Sky Mavis dùng để chuyển token AXS, SLP và NFT Axie giữa Ethereum và hệ sinh thái game. Khi Ronin Network bị hack, tiền và NFT của người chơi bị đánh cắp, game phải đóng nhiều chức năng, giá token sụt mạnh và niềm tin cộng đồng bị tổn hại nặng.
Hiện tại, Sky Mavis vẫn duy trì game và phát triển hạ tầng Ronin (Layer-2 riêng), nhưng lượng người chơi đã giảm mạnh.
Cảnh giác với lợi nhuận quá cao và quảng bá rầm rộ: Dự án càng được quảng bá nhiều, có cả người nổi tiếng kêu gọi, thì bạn càng cần cảnh giác. Lời hứa lợi nhuận cao không tưởng thường là mồi nhử. Các dự án an toàn sẽ không hứa hẹn lợi nhuận như vậy.
Nhiều chuyên gia lưu ý rằng thông tin do người nổi tiếng đưa ra thường chỉ có lợi cho họ (vì nhận được tiền hoặc có lợi ích riêng) chứ không hẳn vì bạn. Sự tham gia của sao Việt chỉ khiến dự án nổi tiếng hơn chứ bảo chứng cho độ an toàn. Trường hợp Zuki Moba hay RACA là ví dụ điển hình.
Chỉ nên đầu tư số tiền có thể chấp nhận mất: Trong các dự án game blockchain, lợi nhuận thường tập trung vào những người tham gia sớm, còn phần lớn người đến sau phải gánh rủi ro thua lỗ. Vì vậy, nhà đầu tư chỉ nên dùng số tiền nhàn rỗi, giới hạn mức vốn bỏ ra và không vay mượn để đầu tư. Các chuyên gia cảnh báo rằng nhiều người thường “đếm cua trong lỗ”, tự tính toán lợi nhuận kỳ vọng mà quên rằng giá token có thể giảm mạnh bất cứ lúc nào.
Trong thị trường tiền số, nơi lắm chiêu trò lừa đảo, việc đầu tư luôn tiềm ẩn rủi ro nên nhà đầu tư cần cảnh giác cao độ. Bài học chung là phải tỉnh táo trước những dự án tiền số đang nổi đình nổi đám, nhất là khi có tên tuổi nổi tiếng đứng sau. Mọi lời quảng bá dù ngọt ngào đến đâu cũng cần có kiểm chứng thực tế.
Tự trang bị kiến thức, theo dõi tin tức đáng tin cậy: Bạn nên cập nhật thông tin từ nguồn đáng tin cậy như báo chí chính thống, các diễn đàn lớn hoặc ý kiến chuyên gia có uy tín để nắm bắt tình hình thị trường và những cảnh báo lừa đảo. Nếu có thể, hãy dùng công cụ phân tích hợp đồng thông minh hoặc nhờ cộng đồng lập trình viên kiểm tra sơ bộ dự án tiền số. Quan trọng không kém là lắng nghe cảm giác của chính mình: Nếu thấy dự án hứa hẹn quá “ngon ăn” hoặc có điều gì không hợp lý, bạn hãy tạm dừng và xem xét lại trước khi rót vốn.