Hàng tấn giấy lót đường vào kỷ nguyên số

Chủ trương làm sạch dữ liệu đất đai là một quyết tâm chính trị được đánh giá cao, nhằm hiện đại hóa công tác quản lý và đặt nền móng vững chắc cho chính phủ số của Việt Nam. Tuy nhiên, việc yêu cầu hàng triệu người dân photo “sổ đỏ” và căn cước để nộp đang tạo ra nghịch lý: con đường đến với dữ liệu "sạch" lại đang được lót bằng hàng tấn hồ sơ giấy, kéo theo lo ngại về nguy cơ lộ lọt thông tin cá nhân và tài sản.

Mâu thuẫn của chuyển đổi số

Việt Nam đang nỗ lực chuyển mình thành một quốc gia số, với trọng tâm là Đề án 06 và cải cách hành chính (CCHC). Tinh thần cốt lõi là "dữ liệu điện tử thay thế giấy tờ vật lý" và tuyệt đối không yêu cầu người dân nộp, xuất trình giấy tờ đã có trong cơ sở dữ liệu (CSDL) quốc gia.

Thế nhưng, trong chiến dịch làm "sạch", làm giàu dữ liệu đất đai diễn ra tại nhiều tỉnh, thành phố, nhiều người dân đã không khỏi băn khoăn khi nhận được thông báo yêu cầu photo sổ đỏ/sổ hồng và CCCD để nộp cho tổ dân phố hoặc UBND phường/xã. Thậm chí, tại phường Hà Đông, TP.Hà Nội chủ sở hữu được yêu cầu nộp qua ban quản lý toà nhà chung cư - đơn vị không có chức năng, nhiệm vụ.

Đây chính là điểm mâu thuẫn lớn nhất: mục tiêu là số hóa, nhưng phương tiện lại là thủ công và phiền hà.

Về mặt nguyên tắc CCHC, hành động này đi ngược lại hoàn toàn với tinh thần phục vụ, lấy người dân làm trung tâm. Nó buộc công dân phải gánh vác chi phí và công sức (đi photo, kê khai) cho một công việc lẽ ra phải do cơ quan nhà nước chủ động thực hiện bằng công nghệ.

Về mặt kỹ thuật, việc thu thập bản photo giấy chỉ là một bước trung gian để cán bộ nhập dữ liệu thủ công vào máy tính. Trong khi đó, giải pháp tối ưu và hiện đại nhất phải là sử dụng máy quét (scanner) hoặc các thiết bị di động để quét (scan) trực tiếp bản gốc tại nhà dân hoặc trụ sở, ký số hóa điện tử, sau đó trả lại bản gốc ngay lập tức. Việc áp dụng phương pháp "photo thủ công" chỉ là sự phản ánh rõ nét của sự chậm trễ, yếu kém trong đầu tư trang thiết bị và quy trình công nghệ của các cơ quan quản lý đất đai ở cấp cơ sở trong suốt thời gian dài.

Thiếu dữ liệu diện rộng lại phải "quay về" thu thập giấy tờ

Việc phải "quay về" thu thập giấy tờ từ người dân là hệ quả tất yếu của một nền tảng dữ liệu đất đai rời rạc và không đồng bộ trong quá khứ. CSDL đất đai được xây dựng manh mún qua nhiều giai đoạn, với nhiều công nghệ khác nhau, dẫn đến việc thiếu dữ liệu diện rộng do nhiều giấy chứng nhận đã cấp (đặc biệt là đất ở, nhà ở) chưa từng được số hóa; sai lệch thông tin, do thông tin cũ không khớp với thông tin dân cư mới (CMND cũ, thông tin chủ sở hữu đã thay đổi, không có mã định danh CCCD...).

Để đạt được mục tiêu "sạch" và "sống" - tức là dữ liệu đất đai phải được liên thông với CSDL quốc gia về dân cư - cơ quan chức năng buộc phải tiến hành rà soát, đối chiếu và cập nhật thông tin chủ sở hữu dựa trên giấy tờ gốc (sổ đỏ) và thông tin nhân thân mới nhất (CCCD).

Tuy nhiên, sự cần thiết này không thể là cái cớ để phớt lờ rủi ro. Chính sự "hồi quy" về phương pháp giấy tờ truyền thống này đã mở ra một "cánh cửa" đầy lo ngại về an toàn thông tin.

Nguy cơ lộ lọt thông tin cá nhân

Nỗi lo lớn nhất của người dân khi nộp bản photo sổ đỏ và CCCD là nguy cơ lộ lọt thông tin cá nhân và thông tin tài sản, đặc biệt khi các giấy tờ này được xử lý bởi hàng ngàn cán bộ, nhân viên ở cấp cơ sở.

Thông tin nhạy cảm ở dạng vật lý: Bản photo sổ đỏ/sổ hồng và CCCD chứa đầy đủ thông tin cốt lõi: Số định danh, họ tên, ngày sinh, địa chỉ, số thửa đất, diện tích, vị trí.

Rủi ro nằm ở khâu trung gian, đó là nguy cơ lớn nhất nằm ở quy trình thu thập và lưu trữ tạm thời tại cấp phường/xã, trước khi dữ liệu được nhập vào hệ thống bảo mật.

Với số lượng lớn giấy tờ vật lý dễ bị thất lạc hoặc bị kẻ gian lợi dụng chụp ảnh, sao chép. Kẻ xấu có thể sử dụng các thông tin này để tạo hồ sơ giả mạo (đăng ký vay nợ, đăng ký sim điện thoại rác), thực hiện các hành vi lừa đảo qua mạng hoặc thậm chí là làm giả hồ sơ giao dịch bất động sản. Sự lỏng lẻo trong quản lý giấy tờ tạm thời này là một món mồi béo bở cho các đường dây mua bán dữ liệu cá nhân.

Ưu tiên quy trình và công nghệ

Người viết nghĩ rằng, để chiến dịch thành công trọn vẹn, cơ quan chức năng cần nhanh chóng điều chỉnh phương thức triển khai, ưu tiên giải quyết mâu thuẫn giữa số hóa và giấy tờ:

Chuyển từ "photo" sang "scan tại chỗ": Khẩn trương trang bị hoặc sử dụng các thiết bị sẵn có (máy tính bảng, điện thoại có ứng dụng scan) để cán bộ đi đến từng nhà hoặc điểm tập trung, scan bản gốc có chữ ký xác nhận của chủ sở hữu, sau đó trả lại giấy tờ ngay lập tức. Biện pháp này vừa nhanh, vừa chính xác (dữ liệu số hóa trực tiếp), vừa loại bỏ hoàn toàn việc lưu trữ các bản photo giấy.

Minh bạch hóa quy trình bảo mật: Chính quyền cần công khai chi tiết quy trình xử lý dữ liệu sau khi thu thập: Các bản photo giấy đã nộp sẽ được lưu trữ và hủy bỏ như thế nào, vào thời điểm nào? Sự minh bạch này là chìa khóa để xoa dịu nỗi lo lắng của người dân.

Chủ trương "làm sạch" dữ liệu đất đai là một cơ hội vàng để hiện đại hóa quốc gia. Nhưng nếu chúng ta để cho quyết tâm chính trị bị cản trở bởi sự yếu kém về quy trình và công nghệ ở cấp thực thi, thì dù dữ liệu có "sạch" đến đâu, nó vẫn để lại một "vết bẩn" lớn trong niềm tin của người dân vào nền hành chính công đang chuyển mình.

Nam Phong