Lộ trình nào cho sàn vàng quốc gia?

Lập sàn vàng, giải cơn khát cho thị trường

Giá vàng Việt Nam liên tục lập đỉnh, và giá chênh hơn giá thế giới ở mức khá cao, dẫn tới các nguy cơ như buôn lậu vàng, chảy máu ngoại tệ. Trong bối cảnh đó, nhiều người kỳ vọng với các chính sách bỏ độc quyền vàng miếng và lập sàn giao dịch vàng, giá vàng sẽ hạ nhiệt, thu hẹp cách biệt với giá thế giới.

Hiện nay, NHNN đang xem xét ba phương án mô hình cho sàn vàng: Thứ nhất, thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia. Thứ hai, cho phép đưa vàng vào giao dịch trên Sở giao dịch hàng hóa. Thứ ba, thành lập sàn giao dịch vàng trong Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Lộ trình thí điểm thành lập sàn giao dịch vàng tại Việt Nam có thể chia làm 3 giai đoạn. Ở giai đoạn 1, thành viên gồm các tổ chức cung cấp dịch vụ sàn giao dịch vàng, ngân hàng thanh toán và các thành viên giao dịch. Giai đoạn 2, 3 mới mở rộng thành viên của sàn.

Cụ thể, giai đoạn 1 giao dịch vàng nguyên liệu nhập khẩu. Giai đoạn 2 giao dịch vàng nguyên liệu nhập khẩu và vàng miếng. Giai đoạn 3 mở rộng sang vàng nguyên liệu nhập khẩu, vàng miếng, các loại vàng đang lưu thông trong nước, chứng chỉ vàng và công cụ phái sinh vàng.

Trong thời gian thí điểm, chưa thực hiện liên thông quốc tế, tức là sàn giao dịch vàng Việt Nam chỉ hoạt động trong phạm vi nội địa.

Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, PGS-TS Nguyễn Hữu Huân, Đại học Kinh tế TP.HCM tán đồng với đề xuất lập sàn giao dịch vàng.

Tuy vậy, theo ông Huân, sàn giao dịch chỉ vận hành hiệu quả nếu luật chơi rõ ràng, công bằng và nhất quán. Nhà nước phải ban hành các quy định chuẩn mực về tiêu chuẩn vàng giao dịch, cơ chế ký quỹ, thanh toán, lưu ký… theo thông lệ quốc tế, đồng thời bảo đảm các bên tham gia từ ngân hàng, doanh nghiệp vàng, nhà đầu tư tổ chức đến cá nhân đều được giám sát chặt chẽ.

Ông Huân cho hay trên thế giới có 2 mô hình phổ biến.

Một là mô hình sở giao dịch vàng tập trung giao dịch vật chất, điển hình như Sở giao dịch vàng Thượng Hải (SGE). Mọi giao dịch vàng miếng tiêu chuẩn đều phải thông qua sàn này, từ đó Nhà nước dễ dàng giám sát dòng chảy, hình thành giá chuẩn quốc gia và kết nối với giá thế giới.

Hai là mô hình sở giao dịch thiên về công cụ tài chính phái sinh, như COMEX ở Mỹ, nơi chủ yếu giao dịch hợp đồng tương lai, quyền chọn, và chỉ một phần nhỏ là vàng vật chất thực sự.

“Với Việt Nam, chúng ta nên bắt đầu bằng mô hình kết hợp, nhưng đặt trọng tâm trước hết vào sàn vàng vật chất tập trung. Bởi vì thị trường Việt Nam hiện vẫn mang nặng tính tích trữ vàng vật chất trong dân, chưa quen với các sản phẩm phái sinh phức tạp”, ông Huân nói và cho rằng việc xây dựng một sàn vật chất tập trung, với vàng miếng chuẩn hóa, giao dịch minh bạch, sẽ giúp giải quyết được những bất cập hiện nay như giá trong nước chênh lệch lớn so với thế giới, thị trường phân tán…

Lộ trình thận trọng

Theo PGS-TS Nguyễn Hữu Huân, lộ trình hình thành sàn vàng vật chất nên bắt đầu bằng một phạm vi thí điểm hẹp, công nghệ và chuẩn mực cao, không đẩy rủi ro vào hệ thống ngân hàng, và có bộ chỉ số đánh giá cụ thể.

Giai đoạn khởi động nên là một cơ chế thử nghiệm có kiểm soát với phạm vi giới hạn ở vàng miếng đạt chuẩn, giao dịch giao ngay và T+1 với nguyên tắc sở hữu thực - mỗi lệnh mua đều gắn với số seri thỏi miếng nằm trong kho đạt chuẩn, có bảo hiểm, kiểm định độc lập và truy vết nguồn gốc.

Người tham gia phải qua KYC/AML (xác thực khách hàng/chống rửa tiền) đầy đủ; thành viên trực tiếp chỉ gồm các tổ chức được cấp phép lưu ký – kiểm định – tạo lập thị trường; nhà đầu tư cá nhân giao dịch thông qua thành viên môi giới. Ở giai đoạn này, sàn không mở bất kỳ hình thức huy động – cho vay – repo bằng vàng; không cho phép bán khống hay đòn bẩy; không phát sinh quyền đòi vàng của bên thứ ba ngoài vị thế sở hữu đã thanh toán.

Tuy nhiên, ông Huân cũng cho cần có lộ trình phát triển các công cụ phái sinh. Sau khi sàn vật chất đi vào ổn định, có thanh khoản và lòng tin của nhà đầu tư, lúc đó mới mở rộng ra các sản phẩm như hợp đồng tương lai, quyền chọn, hay chứng chỉ vàng.

“Chỉ khi các chỉ báo đạt ngưỡng an toàn mới cân nhắc thêm sản phẩm: chứng chỉ lưu ký quy đổi 1:1 với vàng vật chất trong kho; hoặc hợp đồng kỳ hạn ngắn có ký quỹ cao, vẫn tuyệt đối cấm rehypothecation và đòn bẩy vượt trần”, ông Huân nói.

Cũng theo ông Huân, vàng là tài sản đầu tư được thị trường hóa có kiểm soát, nhưng không phải tiền tệ. Vì vậy mọi thiết kế của sàn - từ sản phẩm, quy trình thanh toán, chuẩn lưu ký, đến giám sát - đều nhằm đạt hai đích cùng lúc: hình thành một cơ chế phát hiện giá minh bạch, hiệu quả theo đúng logic cung-cầu, đồng thời ngăn chặn nguy cơ biến vàng thành “tiền trong bóng tối”.

Bà Chu Phương, chuyên gia vàng, bạc cho hay nếu có sàn vàng, nhà đầu tư sẽ có thêm sân chơi mới. Khi sàn vàng được triển khai sớm, đặc biệt là có các sản phẩm phái sinh, thì đó sẽ là cơ hội đầu tư tốt.

“Ngoài việc tăng nguồn tín dụng, giảm chảy máu ngoại tệ, hạn chế vàng lậu, thì dựa trên các giao dịch phái sinh, ngân sách nhà nước cũng sẽ có thêm nguồn thu từ thuế, phí”, bà Phương nêu.

Tại một diễn đàn mới đây, ông Đào Xuân Tuấn, Cục trưởng Cục Quản lý ngoại hối (NHNN), cho biết việc thành lập sàn giao dịch vàng trên nguyên tắc Nhà nước quản lý là phù hợp thực tiễn.

Mục tiêu ban đầu là hình thành sàn giao dịch vàng vật chất, kênh phân phối vàng nguyên liệu nhập khẩu đủ tiêu chuẩn, công khai, minh bạch; từng bước triển khai các sản phẩm vàng tài khoản và phái sinh, hướng tới huy động nguồn vàng trong dân để chuyển hóa thành nguồn lực đầu tư.

Tuy nhiên, theo ông Tuấn, vàng là hàng hóa đặc biệt, giá trị cao, đòi hỏi hệ thống kho lưu trữ, kiểm định, bảo đảm an toàn tài sản. Hiện Việt Nam chưa có trung tâm lưu trữ và kiểm định vàng tập trung. Vì vậy, việc triển khai cần lộ trình phù hợp, từng bước thận trọng, bảo đảm an toàn hệ thống tài chính và ổn định kinh tế vĩ mô.

Lam Thanh