Jack và HIEUTHUHAI vào 'danh sách đen': tự do phải đi kèm trách nhiệm

Vụ việc của Jack và HIEUTHUHAI cho thấy đã đến lúc cần nhìn lại mối quan hệ giữa tự do và trách nhiệm trong âm nhạc.

Sau ca khúc Anh họ Lào (Lào gì cũng tôn) của Jack (Trịnh Trần Phương Tuấn) còn chưa hết ồn ào thì mới đây, công chúng lại dậy sóng với Trình - sản phẩm mới của HIEUTHUHAI, bị cho là có ca từ phản cảm, cổ xúy tệ nạn xã hội. Dù công ty chủ quản của các nghệ sĩ này đều lên tiếng giải thích rằng “bài hát bị hiểu lầm”, song lý lẽ ấy dường như chưa đủ sức thuyết phục.

Âm nhạc có thể ảnh hưởng đến nhận thức xã hội

Trao đổi với Một Thế Giới ở góc nhìn văn hóa, chuyên gia truyền thông, TS Võ Thị Diễm Trang - Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng âm nhạc không chỉ thuần túy là giai điệu, mà còn là ngôn từ và cảm xúc - nơi giao thoa giữa thông điệp của người sáng tác và bối cảnh xã hội.

Chị nói: “Âm nhạc luôn có ảnh hưởng nhất định đến nhận thức và hành vi của con người. Rap ra đời từ văn hóa đường phố, mang trong mình sự phản kháng và chân thực, nhưng khi phổ biến trong môi trường trực tuyến, những câu từ gai góc, dữ dội có thể tác động mạnh mẽ đến giới trẻ".

Chuyên gia này cũng dẫn “Lý thuyết gieo cấy” (Cultivation Theory) trong truyền thông: việc tiếp xúc lâu dài với một loại nội dung có thể dần định hình nhận thức của người xem, người nghe. Nếu giới trẻ thường xuyên nghe các bài hát mang ngôn từ bạo lực, cực đoan hoặc lệch chuẩn, họ có thể vô thức xem đó là cách biểu đạt bình thường. Điều này lý giải vì sao, trong kỷ nguyên số, một câu hát có thể trở thành “trend” chỉ sau vài giờ, và tác động lan tỏa không chỉ dừng ở âm nhạc.

TS Diễm Trang giải thích về ảnh hưởng của âm nhạc kỹ thuật số đến giới trẻ theo cách sau: "Yếu tố khiến mọi thứ trở nên phức tạp là hiện tượng context collapse - sụp đổ ngữ cảnh. Ngày xưa, người nghe nhạc trong bối cảnh rõ ràng: ở nhà nghe nhạc thiếu nhi, trên sân khấu nghe nhạc biểu diễn. Giờ thì mạng xã hội khiến mọi thứ hòa trộn - ai cũng có thể nghe mọi thứ ở mọi nơi. Một bài hát cho người trưởng thành lại vô tình xuất hiện trên luồng phát của trẻ em, hoặc ca khúc châm biếm xã hội bị hiểu lầm là xúc phạm".

Ngữ cảnh bị xóa nhòa, thông điệp gốc dễ bị bóp méo, thậm chí biến thành tranh cãi... là thực tế không thể tránh khỏi trong môi trường âm nhạc số.

Ranh giới giữa sáng tạo và phản cảm

Âm nhạc, tự bản chất, luôn phản ánh đời sống. Rap, hip-hop hay pop hiện đại cũng vậy - chúng là tiếng nói của thời đại, của cảm xúc và trải nghiệm. Nhưng vấn đề không nằm ở việc nghệ sĩ nói về cái gì, mà là cách họ mang đến cho công chúng như thế nào.

Chính sự nổi tiếng nhanh khiến nhiều nghệ sĩ trẻ quên rằng âm nhạc không chỉ để viral, nó còn phản chiếu văn hóa của cả một thế hệ.

Nghệ sĩ có quyền tự do sáng tạo, nhưng quyền đó đi cùng trách nhiệm xã hội. Trong thời đại mà mỗi bản nhạc đều là “bài đăng” công khai trên mạng, việc lựa chọn ca từ, hình ảnh hay thông điệp không chỉ là sở thích cá nhân mà nó còn có sức ảnh hưởng lớn đến cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ. Thế nhưng, nhiều nghệ sĩ lại quên mất mình là người gây ảnh hưởng.

Trên thực tế, theo quy định, ca khúc biểu diễn công khai phải được Cục Nghệ thuật Biểu diễn (Bộ VH-TT-DL) thẩm định nội dung, thế nhưng trên không gian mạng, hàng nghìn bài hát được phát hành mỗi ngày trên các nền tảng YouTube, Spotify, TikTok - hoàn toàn không qua kiểm duyệt. Sự nghiệp chướng của Pháo; Để ai cần (B Ray, cùng với Young H và Hipz) từng bị gỡ trên các nền tảng vì bị cho ca từ phản cảm, xúc phạm, thậm chí là "trù ẻo" người yêu cũ. Rapper Chị Cả từng bị phạt 45 triệu đồng vì viết bản rap Censored, nói về quan hệ bố chồng - con dâu hay Rap Nhà Làm bị phạt 35 triệu đồng vì sản phẩm xúc phạm tôn giáo. Năm ngoái, rapper tlinh phải gỡ bỏ bài Fever sau khi bị chỉ trích nội dung ca khúc liên quan chuyện tình dục.

Tự do và trách nhiệm của người nghệ sĩ

Theo TS Diễm Trang, về lâu dài để hạn chế tình trạng âm nhạc lệch chuẩn này là chúng ta cần một bộ quy tắc ứng xử rõ ràng để cả nghệ sĩ lẫn cơ quan quản lý có thể dựa vào đó mà hành xử. Ví dụ, những bài nhạc có ngôn từ tục tĩu hoặc sử dụng tiếng lóng mang nghĩa chửi thề nên được nhận diện và cấm phát hành ngay từ đầu.

Tuy nhiên, chuyên gia truyền thông này cũng nhấn mạnh, vấn đề không chỉ đơn giản vì trong nghệ thuật cũng có những “vùng xám” rất khó phân định. Ví dụ cùng bài hát, người này có thể thấy hay vì dám châm biếm cái xấu, trong khi người khác lại thấy phản cảm vì đã nhắc đến cái xấu...

“

Tự do sáng tạo là quyền thiêng liêng của nghệ sĩ, nhưng mỗi quyền đều cần một ranh giới nhất định. Khi âm nhạc đã trở thành một phần của đời sống số, lan truyền chỉ trong vài giây vài phút đến hàng triệu người nghe thì việc giữ cho giai điệu và ca từ không làm tổn thương văn hóa cộng đồng là điều bắt buộc.

Âm nhạc luôn có sức lan tỏa mạnh mẽ, nhưng chỉ những sản phẩm mang giá trị văn hóa, thẩm mỹ và tinh thần tích cực mới thực sự chạm đến công chúng. Ngược lại, những ca khúc dung tục, lệch chuẩn hay mang ngôn từ độc hại sớm muộn cũng sẽ bị đại chúng lên án và đào thải, bởi khán giả chính là bộ lọc công bằng nhất trong đời sống âm nhạc.

Nhật Hạ