Việt Nam cần làm gì để xây dựng AI có chủ quyền khi hợp tác xuyên biên giới?
Khi Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam 2025 diễn ra, câu hỏi lớn được đặt ra là: Việt Nam cần làm gì để xây dựng AI có chủ quyền khi hợp tác xuyên biên giới?
Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam 2025, diễn ra tại Ninh Bình và Hà Nội từ ngày 27 đến 29.10, không chỉ là nơi chia sẻ tầm nhìn chuyển đổi số mà còn mở ra một hướng hợp tác mới giữa doanh nghiệp Việt Nam và Trung Quốc trong việc phát triển mô hình AI (trí tuệ nhân tạo) giá rẻ.
Tại hội thảo khu vực “Chuyển đổi số dựa trên AI”, đại diện các tập đoàn công nghệ lớn như VNPT, FPT, CMC, Huawei, ZTE, iFLYTEK và MaiYue Technology sẽ cùng ngồi lại để bàn cách đưa AI đến gần hơn với đời sống, đặc biệt trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, giao thông và nông nghiệp – vốn có nhu cầu cao nhưng còn hạn chế về nguồn lực.
Mục tiêu là tìm ra mô hình AI chi phí thấp, dễ triển khai và phù hợp với điều kiện của các quốc gia đang phát triển. Nếu thành công, đây sẽ là một trong những hướng đi giúp phổ cập công nghệ AI, từ lớp học, bệnh viện cho đến cánh đồng và đô thị thông minh, thay vì chỉ tập trung trong phòng nghiên cứu của các hãng công nghệ lớn.
Ông Lin Zenan, Phó chủ nhiệm Ủy ban Phát triển và Cải cách tỉnh Quảng Tây, sẽ giới thiệu mô hình cải cách hành chính dựa trên AI, giúp chính quyền tỉnh này vận hành hiệu quả hơn.
Trong khi đó, ông Zhao Zhigang, Phó Tổng thư ký Ủy ban Nhân dân Khu tự trị dân tộc Choang, kiêm Cục trưởng Quản lý Dữ liệu Quảng Tây, sẽ trình bày về thực tiễn triển khai AI và triển vọng hợp tác trong thời gian tới.
Ông Deng Caidie, Chủ tịch điều hành MaiYue Technology, dự kiến đưa ra đề xuất cụ thể về hợp tác doanh nghiệp Việt – Trung trong xây dựng các mô hình AI giá rẻ phục vụ giáo dục và nông nghiệp, giúp đào tạo tự động, dự báo mùa vụ, chẩn đoán sâu bệnh, nâng cao năng suất và giảm chi phí.
AI giá rẻ: Hướng đi mới của các nền kinh tế đang phát triển
Không chỉ Việt Nam, các quốc gia như Ấn Độ và Indonesia cũng đang tìm kiếm hướng đi tương tự. Cả hai nước đều tăng cường hợp tác với Trung Quốc để phổ cập AI chi phí thấp, coi đây là công cụ quan trọng để mở rộng cơ hội cho người dân tiếp cận công nghệ mới nổi, đồng thời giảm khoảng cách số giữa khu vực thành thị và nông thôn.
Thực tế, sự bùng nổ của các mô hình AI toàn cầu, từ GPT của OpenAI, Claude của Anthropic đến Google Gemini, cho thấy AI đang trở thành nền tảng hạ tầng mới của thế giới số. Tuy nhiên, chi phí huấn luyện và vận hành các mô hình ngôn ngữ lớn thường rất cao, đòi hỏi hàng chục nghìn GPU (bộ xử lý đồ họa) và kho dữ liệu khổng lồ.
Với các quốc gia đang phát triển, mô hình AI giá rẻ, tức AI quy mô vừa, chuyên biệt theo lĩnh vực và ngôn ngữ, là hướng đi thực tế hơn. Thay vì cố gắng tạo ra siêu AI, các nước này nên tập trung vào mô hình AI nhỏ hơn, phù hợp với mục đích cụ thể như hỗ trợ nông nghiệp thông minh hay giáo dục.
Trong xu hướng đó, việc doanh nghiệp Việt Nam hợp tác với Trung Quốc về mô hình AI giá rẻ được xem là cơ hội để chia sẻ kinh nghiệm, công nghệ và nguồn lực hạ tầng, từ đó tăng tốc chuyển đổi số với chi phí thấp hơn.
Từ hợp tác đến tự chủ
Thế nhưng, điều này cũng đặt ra câu hỏi lớn: Làm sao Việt Nam xây dựng AI có chủ quyền trong khi vẫn hợp tác quốc tế?
AI có chủ quyền đề cập đến khả năng của một quốc gia trong việc kiểm soát công nghệ AI, dữ liệu và cơ sở hạ tầng liên quan của chính mình, đảm bảo quyền tự chủ chiến lược, đồng thời đáp ứng các ưu tiên và nhu cầu an ninh riêng.
Khái niệm AI có chủ quyền đang trở thành xu hướng toàn cầu. Các quốc gia châu Âu, Ấn Độ, Singapore và gần đây là Nhật Bản đều đang phát triển hệ thống AI dựa trên dữ liệu nội địa, tuân thủ quy định pháp lý và giá trị văn hóa của riêng mình. Mục tiêu là đảm bảo các mô hình AI không phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ hay dữ liệu nước ngoài.
Với Việt Nam, xây dựng AI có chủ quyền không có nghĩa là “đóng cửa” với thế giới mà là kiểm soát được các yếu tố cốt lõi:
Dữ liệu huấn luyện: Phải được thu thập, xử lý và lưu trữ trong nước, tuân thủ luật pháp Việt Nam.
Thuật toán và hạ tầng tính toán: Cần có năng lực nội địa để vận hành, điều chỉnh, bảo trì mô hình AI.
Giá trị và chuẩn đạo đức: AI cần phản ánh bối cảnh xã hội, ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, tránh lệch chuẩn hoặc thiên vị dữ liệu ngoại.
Tại hội thảo khu vực "Chuyển đổi số dựa trên AI" bên lề Tuần lễ Số quốc tế 2025, TS Rex Hou, Giám đốc khu vực châu Á – Thái Bình Dương của Huawei, cũng chia sẻ về “AI có chủ quyền quốc gia”, nhấn mạnh sự tự chủ về công nghệ và dữ liệu để phát triển AI an toàn, bền vững.
Ba trụ cột chính
Muốn xây dựng AI có chủ quyền, Việt Nam cần đồng thời phát triển ba trụ cột chính:
1. Dữ liệu mở nhưng có chủ quyền
Việt Nam đang có lợi thế về dữ liệu trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, giao thông và nông nghiệp. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu vẫn phân tán và thiếu chuẩn chung. Nhà nước cần thiết lập kho dữ liệu quốc gia chuẩn hóa, có cơ chế chia sẻ an toàn giữa cơ quan công – tư, tạo nền tảng cho việc huấn luyện các mô hình AI bản địa.
2. Hạ tầng điện toán và nhân lực AI
AI không thể vận hành nếu thiếu năng lực điện toán. Việc đầu tư vào trung tâm dữ liệu quốc gia, siêu máy tính và đào tạo chuyên gia AI là điều kiện cần để đảm bảo Việt Nam có thể tự chủ trong quá trình phát triển và ứng dụng.
3. Khung pháp lý và chuẩn đạo đức AI
Song song với công nghệ, cần có bộ quy tắc ứng xử AI - đảm bảo minh bạch, bảo vệ dữ liệu cá nhân và ngăn chặn rủi ro lạm dụng. Đây là yếu tố giúp Việt Nam vừa hội nhập quốc tế, vừa duy trì giá trị đạo đức và pháp lý trong nước.
Xây dựng AI có chủ quyền thông qua các mô hình mã nguồn mở
Với dân số hơn 700 triệu người, ASEAN (Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á) có vị thế đặc biệt thuận lợi để xây dựng AI có chủ quyền. Khoảng 61% dân số khu vực này dưới 35 tuổi và mỗi ngày có thêm khoảng 125.000 người dùng mới truy cập internet.
Jeff Johnson, Giám đốc điều hành khu vực ASEAN của Amazon Web Services, cho biết: “Tôi nghĩ điều này thực sự quan trọng. Chúng tôi đang tập trung vào cách làm sao để dân chủ hóa việc tiếp cận điện toán đám mây và AI”.
Amazon Web Services là nền tảng dịch vụ điện toán đám mây hàng đầu thế giới, được phát triển và vận hành bởi tập đoàn Amazon (Mỹ).
Theo các chuyên gia, một trong những cách then chốt để các nước xây dựng môi trường AI có chủ quyền là thông qua các mô hình AI mã nguồn mở.
Mã nguồn mở nói chung là phần mềm mà mã nguồn được công khai miễn phí, cho phép bất kỳ ai xem, chỉnh sửa và phân phối lại. DeepSeek (Trung Quốc) hay Meta Platforms (Mỹ) đều quảng bá mô hình ngôn ngữ lớn của họ là mã nguồn mở dù có một số hạn chế nhất định.
Sự xuất hiện ngày càng nhiều của các mô hình mã nguồn mở đem đến nhiều lựa chọn hơn cho các công ty và chính phủ, thay vì phụ thuộc vào một vài mô hình nguồn đóng như GPT của OpenAI, Claude của Anthropic hay Google Gemini.
Mô hình mã nguồn mở từng giúp Trung Quốc đẩy nhanh việc áp dụng AI, phát triển hệ sinh thái AI mạnh mẽ hơn và cạnh tranh với Mỹ.
Ông Prem Pavan, Phó chủ tịch kiêm Tổng giám đốc khu vực Đông Nam Á và Hàn Quốc của Red Hat (Mỹ), cho biết việc bản địa hóa AI trước đây chủ yếu tập trung vào ngôn ngữ. Ngày nay, việc sở hữu quyền truy cập có chủ quyền vào mô hình AI sử dụng phần cứng và năng lực điện toán trong nước trở nên quan trọng hơn.
Với những nước đang phát triển, việc bản địa hóa AI có thể được hỗ trợ bởi các công ty điện toán đám mây hoạt động trong nước, gồm cả các hãng lớn toàn cầu như Amazon Web Services hay Microsoft Azure.
Hợp tác để tự chủ - con đường hai chiều
Việt Nam vẫn có thể xây dựng AI có chủ quyền ngay cả khi hợp tác với Trung Quốc hay các quốc gia khác. Nếu có chiến lược rõ ràng, việc hợp tác quốc tế có thể trở thành đòn bẩy để nâng cao năng lực nội địa.
Các doanh nghiệp Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm tối ưu chi phí điện toán, chia sẻ mô hình AI mã nguồn mở và cùng phát triển ứng dụng phục vụ cộng đồng. Những dự án thí điểm trong giáo dục, nông nghiệp hay hành chính công nếu thành công, sẽ tạo nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam phát triển hệ sinh thái AI mang dấu ấn riêng.
Ở chiều ngược lại, Việt Nam cũng có thể đóng góp cho khu vực bằng cách chia sẻ dữ liệu ngôn ngữ tiếng Việt, mô hình AI song ngữ và kinh nghiệm triển khai chính quyền số. Đây là cách để vừa hợp tác vừa khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị AI khu vực.
CEO Nvidia và các chuyên gia nói gì khi Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng AI có chủ quyền?
Việt Nam đang đặt mục tiêu xây dựng nền tảng AI có chủ quyền, từ hạ tầng điện toán, dữ liệu tiếng Việt đến phát triển nhân lực và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Tại Tọa đàm với các lãnh đạo tập đoàn Nvidia do Bộ Tài chính tổ chức cuối tháng 9, Phó thủ tướng Nguyễn Chí Dũng đã đề nghị Nvidia hỗ trợ Việt Nam phát triển AI có chủ quyền, công nghệ, chuyên gia và xây dựng các giải pháp AI cấp quốc gia.
Đề nghị này được đưa ra trong bối cảnh Việt Nam xác định AI là công nghệ chiến lược quốc gia và thúc đẩy phát triển AI có chủ quyền. AI được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm quốc gia với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và triển khai ứng dụng AI hàng đầu trong khu vực ASEAN. Trong khi đó, Nvidia là tập đoàn hàng đầu thế giới về chip AI, đang đầu tư, hợp tác mạnh mẽ với Việt Nam.
Trong làn sóng phát triển AI, nếu không tự chủ, Việt Nam sẽ phụ thuộc vào nền tảng công nghệ lõi (chip, phần mềm, hạ tầng, khung kiến trúc AI…) do nước ngoài cung cấp. Các công nghệ lõi thường đi kèm điều khoản sử dụng khắt khe, hạn chế khả năng tùy chỉnh hoặc phát triển độc lập của Việt Nam. An ninh dữ liệu có thể bị giám sát hoặc rò rỉ, gây nguy cơ cho dữ liệu nhạy cảm của chính phủ, doanh nghiệp và cá nhân.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định AI không chỉ là công nghệ ứng dụng, mà đang trở thành loại hạ tầng quốc gia, giống như điện, viễn thông hay internet. Ai làm chủ được AI, người đó sẽ có lợi thế vượt trội trong sản xuất, kinh doanh, trong y tế, giáo dục, quản trị quốc gia và quốc phòng, an ninh.
Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Trương Gia Bình, Chủ tịch FPT, khẳng định trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, không thể bảo vệ được đất nước nếu không làm chủ công nghệ, đặc biệt là AI. Để làm được điều đó, Việt Nam phải xây dựng năng lực tự chủ công nghệ.
Trong chuyến thăm Việt Nam lần trước, Jensen Huang (Giám đốc điều hành Nvidia) cho rằng Việt Nam không thể thuê các tổ chức bên ngoài để xây dựng thế mạnh AI, mà phải tự lực, tự cường, xây dựng AI tại địa phương, bằng người dân Việt, tương tự như viễn thông và năng lượng.
Báo cáo của tập đoàn PwC cho thấy AI có thể đóng góp 15.700 tỉ USD vào GDP toàn cầu năm 2030. Theo WIN World AI Index 2025, Việt Nam đứng thứ 6 trong số 40 quốc gia, đạt 59,2 điểm trên thang 100 về mức độ sẵn sàng cho AI.
WIN World AI Index 2025 là khảo sát toàn cầu do Mạng lưới Nghiên cứu Thị trường Độc lập Toàn cầu (WIN) thực hiện, nhằm đánh giá mức độ nhận thức, hiểu biết và chuẩn bị của người dân ở 40 quốc gia về sự phát triển của AI.
AI được xác định là lĩnh vực trọng điểm, dự báo có thể đóng góp khoảng 80 tỉ USD, tương đương 12% GDP cho Việt Nam vào năm 2030 nếu được áp dụng rộng rãi.
Thực tế, việc xây dựng AI có chủ quyền không hề dễ dàng. Bên cạnh quyết tâm cao của quốc gia, còn liên quan đến nguồn lực như vốn đầu tư, năng lực công nghệ, nguồn nhân lực.
Chia sẻ về AI có chủ quyền, ông Lê Hồng Minh, Chủ tịch VNG, cho rằng Việt Nam đang đối mặt với nhiều bất lợi về mặt công nghệ trong cuộc cách mạng AI hiện nay. Quy mô vốn đầu tư vào AI là quá lớn, Việt Nam có lẽ phải mất 20 năm nữa mới theo kịp các cường quốc. Ngoài ra, nguồn nhân lực chưa đủ chiều sâu nghiên cứu, sự tích lũy các công nghệ nền tảng cốt lõi.
“AI có chủ quyền là phải xây dựng được các ứng dụng và mô hình kinh doanh AI thực chất, có giá trị riêng biệt. Các doanh nghiệp công nghệ Việt cần tập trung phát triển, hoàn thiện sản phẩm và các cơ hội kinh doanh cụ thể. Người dùng không thể bị ép dùng AI, mà AI phải được tích hợp một cách tự nhiên vào trải nghiệm”, ông Minh khuyến nghị.
Ông Phạm Minh Tuấn, Phó tổng giám đốc FPT, nói Việt Nam có khát vọng trở thành một quốc gia AI, đặt cược tương lai của mình vào AI. AI có tính chủ quyền sẽ là nhân tố vô cùng quan trọng để thúc đẩy Việt Nam tiến xa hơn, giúp đất nước bắt kịp các quốc gia phát triển. Nhiệm vụ của chúng ta không chỉ là phát triển đất nước, bảo vệ độc lập trên không gian mạng, mà còn phải đảm bảo an ninh quốc gia, quyền riêng tư của người dân và khả năng chống chịu trước những yếu tố tác động từ bên ngoài.
Theo ông Tuấn, trước hết, cần xây dựng những giá trị cho Việt Nam, rồi từ đó vươn ra thế giới. Tốc độ là yếu tố quyết định. Thay vì dồn toàn bộ nguồn lực vào việc phát triển các mô hình ngôn ngữ tổng quát, chúng ta nên tập trung tạo ra các mô hình nhỏ hơn, dành cho những bài toán chuyên biệt trong từng ngành. Cách làm này giúp mang lại kết quả nhanh chóng, chất lượng cao và phù hợp với văn hóa khởi nghiệp của Việt Nam khi chúng ta có nguồn nhân lực giàu tiềm năng, chính sách hỗ trợ từ chính phủ và nhu cầu mạnh mẽ về ứng dụng AI.
Để xây dựng AI có chủ quyền, ông Võ Xuân Hoài, Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) cho biết: Chính phủ đang tập trung vào 5 ưu tiên chính, gồm đầu tư vào các trung tâm dữ liệu quốc gia và các cụm điện toán hiệu năng cao để tăng cường tính chủ quyền, giảm độ trễ và đảm bảo an ninh; phát triển các bộ dữ liệu tiếng Việt phục vụ nghiên cứu, phát triển và ứng dụng; ưu tiên phát triển nhân lực AI với mục tiêu đào tạo hơn 50.000 kỹ sư AI vào năm 2030; xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp AI; ban hành các chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp AI, các startup và nguồn nhân lực trong lĩnh vực này.
