Việt Nam cần một chiến dịch 'An toàn số cho mọi người'

Theo Tiến sĩ Bùi Quốc Liêm, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam, đã đến lúc Việt Nam cần một chiến dịch quốc gia về an toàn số, biến truyền thông thành lá chắn phòng ngừa tội phạm mạng, giúp mỗi công dân trở thành “người gác cổng kỹ thuật số” của chính mình.

Trong nhiều năm qua, các thông điệp về an toàn mạng ở Việt Nam chủ yếu dừng lại ở cảnh báo và khuyến nghị. Những câu nhắc quen thuộc như “Cẩn thận kẻ gian”, “Không nhấp vào link lạ”, “Không cung cấp thông tin cá nhân” xuất hiện khắp nơi, nhưng vẫn chưa đủ mạnh để hình thành “hệ miễn dịch số” cho cộng đồng.

Theo các chuyên gia an toàn thông tin, truyền thông cần vượt qua giai đoạn tuyên truyền một chiều để trở thành công cụ phòng ngừa tội phạm chủ động. Thay vì chỉ cung cấp thông tin, chiến dịch mới phải hướng dẫn hành động cụ thể – giúp người dân nhận biết, phản ứng và báo cáo khi gặp dấu hiệu lừa đảo.

“Mỗi người dân cần được huấn luyện để nhận biết và phản ứng trước các kịch bản lừa đảo như một chiến sĩ tuyến đầu bảo vệ bản thân và xã hội”, Tiến sĩ Bùi Quốc Liêm nhấn mạnh.

Bài học quốc tế: Từ “Stop. Think. Connect”. đến “I can ACT”

Kinh nghiệm thế giới cho thấy, truyền thông chống lừa đảo có thể trở thành chính sách quốc gia nếu được triển khai bài bản và có sự phối hợp liên ngành.

Tại Mỹ, chiến dịch “Stop. Think. Connect”. do Bộ An ninh nội địa khởi xướng đã tạo dấu ấn mạnh mẽ nhờ thông điệp cực kỳ ngắn gọn: “Dừng lại. Suy nghĩ. Rồi kết nối”. Chỉ với ba từ khóa, chiến dịch giúp 96% người dân Mỹ ý thức được trách nhiệm cá nhân trong bảo vệ an toàn mạng, còn 93% tin rằng hành động của họ có thể giúp mạng Internet an toàn hơn cho toàn cầu.

Trong khi đó, Singapore lại chọn cách tiếp cận công nghệ và pháp lý hóa với chiến dịch “I can ACT against scams” (Tôi có thể hành động chống lừa đảo). Chiến dịch khuyến khích người dân ACT – viết tắt của Add (thêm ứng dụng ScamShield), Check (kiểm tra dấu hiệu lừa đảo) và Tell (báo cáo cho cơ quan chức năng, bạn bè, người thân).

Điểm nổi bật là Singapore xây dựng hạ tầng kỹ thuật đi kèm. Ứng dụng ScamShield giúp chặn cuộc gọi và tin nhắn đáng ngờ, còn cơ chế “kill-switch” cho phép người dân khóa tạm thời tài khoản ngân hàng chỉ trong vài phút khi nghi ngờ bị chiếm đoạt. Song song, nước này thành lập Anti-Scam Command (ASCom) – trung tâm phản ứng nhanh phối hợp giữa cảnh sát và ngân hàng. Nhờ cơ chế hành động tức thì, chỉ trong nửa đầu năm 2025, Singapore đã giảm được 26% số vụ lừa đảo và 12,6% tổng thiệt hại tài chính.

Ở Australia, hướng tiếp cận lại thiên về giáo dục sớm. Thông qua chương trình CyberSmart, an toàn số được đưa vào trường học như một kỹ năng sống cơ bản. Trẻ em được dạy cách nhận diện tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân và phản ứng bình tĩnh trước các rủi ro trên mạng. Chính phủ còn thành lập cơ quan eSafety Commissioner, chuyên giám sát nội dung độc hại và điều phối giáo dục kỹ năng số toàn dân – một mô hình Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi.

Việt Nam cần hành động ngay – “An toàn số cho mọi người”

Theo TS Bùi Quốc Liêm, nếu các quốc gia khác có thể làm, Việt Nam không chỉ có thể mà còn cần làm ngay. Với thiệt hại hàng chục nghìn tỉ đồng mỗi năm, lừa đảo mạng đã vượt khỏi phạm vi an ninh mạng đơn thuần để trở thành vấn đề an ninh kinh tế – xã hội.

Một chiến dịch “An toàn số cho mọi người” nếu được triển khai ở tầm quốc gia sẽ không chỉ dừng lại ở việc phát thông điệp cảnh báo, mà còn thúc đẩy hành động cụ thể. Mô hình hợp tác tối ưu là liên minh công – tư, trong đó: Bộ Công an, đặc biệt là Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, giữ vai trò đầu mối chuyên môn và xử lý tình huống; Ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông và nền tảng mạng xã hội đóng vai trò “tuyến đầu kỹ thuật số”, phối hợp xử lý và cảnh báo theo thời gian thực.

Nếu Singapore có ASCom, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng “Anti-Scam Vietnam Command” – trung tâm phản ứng nhanh giữa cơ quan công an và ngân hàng, có thể phong tỏa giao dịch đáng ngờ trong vài phút thay vì vài ngày.

Truyền thông đa tầng: Báo chí – KOL – Nền tảng số

Một chiến dịch quốc gia về an toàn số không thể chỉ dựa vào cơ quan quản lý, mà phải huy động toàn bộ “hệ sinh thái truyền thông”.

Báo chí giữ vai trò cung cấp thông tin chính thống, xác thực và cập nhật từ cơ quan chức năng. Người ảnh hưởng (KOL, influencer) là kênh khuếch đại cảm xúc và hành vi, giúp đưa thông điệp an toàn số đến giới trẻ bằng ngôn ngữ gần gũi, dễ nhớ, dễ chia sẻ.

Bên cạnh đó, nền tảng mạng xã hội như Zalo, TikTok, Facebook, Instagram hay Threads cần trở thành đồng tác chiến – chủ động cảnh báo người dùng bằng thông báo pop-up, tin nhắn tự động, hoặc các chiến dịch hashtag như #AnToanSoChoMoiNguoi, #StopScams.

Một ý tưởng đáng chú ý là xây dựng “ngân hàng kịch bản tội phạm” (Scam Scenario Bank) – kho dữ liệu tập hợp các thủ đoạn, tình huống và dấu hiệu lừa đảo thực tế. Từ đó, báo chí, doanh nghiệp và người sáng tạo nội dung có thể sử dụng để tạo sản phẩm cảnh báo chuẩn xác và thống nhất.

Để tạo dấu ấn riêng, Việt Nam có thể Việt hóa khung hành động ACT của Singapore thành thông điệp “CHẬM MÀ CHẮC” – vừa dễ nhớ, vừa thể hiện tinh thần thận trọng đặc trưng của người Việt.

Ba bước hành động gồm: thêm lá chắn kỹ thuật – cài đặt ứng dụng chặn tin nhắn, cuộc gọi lừa đảo như “ScamShield Vietnam”; chắc chắn kiểm chứng – luôn xác minh thông tin qua kênh chính thức, không vội vàng chuyển tiền hoặc cung cấp dữ liệu cá nhân; thông báo ngay – báo cho cơ quan công an, ngân hàng hoặc qua ứng dụng quốc gia khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Đây không chỉ là khẩu hiệu truyền thông, mà là khung hành động thực tế gắn liền với công cụ và hạ tầng công nghệ – từ chatbot cảnh báo đến cơ chế phong tỏa tài khoản tức thì.

Từ chiến dịch truyền thông đến chính sách quốc gia

Để đảm bảo tính bền vững, “An toàn số cho mọi người” cần được thể chế hóa thành một phần trong Chiến lược quốc gia về phát triển kinh tế số và xã hội số đến năm 2030, chứ không chỉ dừng ở phong trào ngắn hạn.

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện khung pháp lý phản ứng nhanh, cho phép phong tỏa tài khoản nghi ngờ bị chiếm đoạt trong thời gian ngắn nhất; đồng thời nghiên cứu thành lập Cơ quan An toàn số Quốc gia, tương tự eSafety Commissioner của Australia, để điều phối xử lý nội dung nguy hại và giáo dục kỹ năng số toàn dân.

Điều quan trọng hơn cả là giáo dục kỹ năng số cho mọi người, đặc biệt là nhóm dễ tổn thương như người cao tuổi và học sinh. Khi người dân hiểu rằng an toàn mạng là trách nhiệm cá nhân, không chỉ là việc của nhà nước, thì lá chắn cộng đồng mới thật sự hình thành.

Chiến dịch “An toàn số cho mọi người” không chỉ là một khẩu hiệu, mà là cam kết quốc gia bảo vệ người dân trong kỷ nguyên dữ liệu.

Bởi khi mỗi tin nhắn lừa đảo có thể khiến một gia đình mất sạch tiền tiết kiệm, khi niềm tin số bị tổn thương, thì truyền thông không thể đứng ngoài cuộc. Báo chí, doanh nghiệp, nền tảng công nghệ và mỗi công dân đều có vai trò trong tuyến phòng thủ đầu tiên ấy.

Một chiến dịch do nhà Nhà nước khởi xướng, có sự đồng hành của doanh nghiệp, báo chí và cộng đồng, sẽ giúp Việt Nam trở thành quốc gia an toàn số, nhân văn và vững mạnh – nơi công nghệ phục vụ con người, chứ không đe dọa con người.

Bùi Tú