Những nữ sáng lập startup kể chuyện bị gạ tình khi gọi vốn đầu tư mạo hiểm

Mùa xuân vừa qua, nữ doanh nhân đầu tư mạo hiểm Leslie Feinzaig muốn tìm hiểu trải nghiệm của phụ nữ khi xây dựng startup (công ty khởi nghiệp) vào thời điểm hiện nay, nên bà đã thực hiện một cuộc khảo sát.

Leslie Feinzaig hỏi về những thách thức mà các nữ sáng lập startup phải đối mặt, những chiến lược họ sử dụng và mục tiêu dài hạn. Điều mà Leslie Feinzaig không hỏi đến là liệu họ có từng bị quấy rối tình dục bởi các nhà đầu tư hay không. Thế nhưng, các nữ sáng lập startup vẫn kể ra điều đó.

Trong phần câu hỏi mở về việc gọi vốn, một nữ sáng lập startup kể rằng ở thành phố San Francisco (Mỹ), “mọi nhà đầu tư nam dị tính mà tôi gặp đều gợi ý chuyện quan hệ tình dục”. Một người phụ nữ khác nhớ lại có nhà đầu tư hỏi cô muốn 1 triệu USD hay một người đàn ông hơn? Một phụ nữ khác kể rằng cô phải đeo nhẫn cưới giả khi gặp nhà đầu tư để tránh bị gạ gẫm.

Cuộc khảo sát, được mở trực tuyến trong 1 tháng, nhận phản hồi từ 180 nữ sáng lập startup giai đoạn đầu ở Bắc Mỹ. 8 người trong số họ kể rằng từng bị quấy rối, tán tỉnh hoặc coi thường bởi nhà đầu tư trong quá trình tìm kiếm vốn đầu tư. Trong số đó có 3 người cho biết đã bị gạ tình.

Leslie Feinzaig đã công bố một phần nội dung này trong báo cáo từ Female Founders Alliance, một sáng kiến dữ liệu và nghiên cứu thuộc quỹ đầu tư của bà là Graham & Walker. Báo cáo mô tả môi trường gọi vốn khốc liệt, đầy rẫy những lời gạ gẫm không mong muốn. Một nhà sáng lập startup nói rằng giờ đây cô chỉ tiếp cận những nhà đầu tư nam hoạt động đúng trong lĩnh vực của mình: “Tôi không còn thời gian hay tinh thần để bước vào buổi gặp với nhiều kỳ vọng, chỉ để phát hiện rằng đó thực chất là màn dạo đầu cho một cuộc tán tỉnh”.

Leslie Feinzaig ban đầu chia sẻ liên kết khảo sát qua bản tin, mạng xã hội và các diễn đàn dành cho nữ sáng lập. Sau đó, bà gửi những bình luận ẩn danh mô tả hành vi quấy rối cho tờ Insider. Hai trong số các nữ sáng lập startup đã đồng ý tiết lộ danh tính khi nói chuyện với Insider. Tờ báo không tự xác minh danh tính của những người còn lại.

“Rất nhiều phụ nữ đang nỗ lực hết mình để khởi nghiệp, nỗ lực xây dựng những doanh nghiệp tuyệt vời, có thể thay đổi cuộc sống, thậm chí thay đổi thế giới. Thế nhưng, họ lại phải đối mặt với các nhà đầu tư mạo hiểm không hề tôn trọng họ ở bất kỳ giai đoạn nào của quy trình”, Lisa Hillyard (nữ sáng lập một startup) nói với trang Insider.

Leslie Feinzaig nói rằng bà ước mình đã hỏi thẳng về vấn đề quấy rối tình dục trong cuộc khảo sát. Lúc đó, Leslie Feinzaig không nghĩ đến chuyện đó vì tưởng rằng ngành công nghiệp này đã phần nào loại bỏ được vấn nạn đó.

“Tôi nghĩ chuyện ấy đã được giải quyết và rằng các nhà sáng lập ngày nay không còn phải trải qua điều đó nữa”, Leslie Feinzaig cho hay.

Quấy rối tình dục trong ngành công nghệ là chuyện không mới

Những câu chuyện này gợi lại điều từng thấy trong ngành công nghệ. Đã 8 năm kể từ khi nữ kỹ sư Susan Fowler công khai kể chuyện bị quấy rối tại Uber. Những tháng sau đó, nhiều nữ sáng lập startup khác cũng lên tiếng về việc họ bị lợi dụng trong quá trình theo đuổi sự nghiệp hoặc gọi vốn đầu tư.

Một số người đã nêu đích danh kẻ quấy rối. Hai nhà đầu tư nổi tiếng bị cáo buộc quấy rối tình dục đã rút lui khỏi công ty của họ. Sau đó, chính sách cũng thay đổi khi Microsoft, Google, Uber và Facebook tuyên bố sẽ không còn buộc nhân viên phải giải quyết khiếu nại quấy rối tình dục thông qua trọng tài riêng. Đến năm 2022, Quốc hội Mỹ đã thông qua luật cấm trọng tài riêng do công ty chỉ định trong các vụ kiện tấn công và quấy rối tình dục.

Trên lý thuyết, phong trào #MeToo đã mang lại hệ quả rõ ràng.

Khảo sát của Leslie Feinzaig cho thấy các hành vi cũ có thể quay trở lại khi phụ nữ cần tiền đầu tư. Ở đây, sự mất cân bằng quyền lực đã tồn tại sẵn: Những người cần tiền (nhà sáng lập) phải trình bày ý tưởng trước những người nắm quyền kiểm soát tiền (nhà đầu tư). Với phụ nữ (thường gọi được ít vốn hơn nam giới), khoảng cách này càng lớn.

Theo PitchBook, khoảng 83% những người ra quyết định tại các quỹ đầu tư mạo hiểm có tài sản quản lý từ 50 triệu USD trở lên là nam giới. Hơn nữa, nguồn vốn đang khan hiếm và các nhà đầu tư lại dồn những khoản tiền lớn hơn cho ít startup đi, làm cho môi trường gọi vốn trở nên cạnh tranh và khó khăn hơn, đặc biệt với nữ sáng lập.

Dữ liệu PitchBook cho thấy các startup có ít nhất một nữ nhà sáng lập gọi vốn được gần 39 tỉ USD trong năm 2024, tăng 27% so với năm trước, nhưng số thương vụ lại giảm 13%, chỉ còn 3.148 (tức giảm khoảng 475).

Gần đây, bầu không khí trong ngành công nghệ lại trở nên phô trương nam tính. Mark Zuckerberg thi đấu jiu-jitsu và kêu gọi doanh nghiệp Mỹ cần thêm “năng lượng nam tính”. Elon Musk thì không ngừng đùa cợt bằng các câu chuyện nhạy cảm về bộ phận sinh dục nam. Thời kỳ của “thiên tài mọt sách” đã qua, nhường chỗ cho kiểu mẫu mới: Vẻ ngoài rắn rỏi, hình thể đẹp, tự tin, giỏi giao tiếp, đồng thời chăm chỉ tập luyện và cống hiến cho công việc.

Theo Leslie Feinzaig, bầu không khí ấy có thể đang “tạo vỏ bọc cho những hành vi sai trái”.

Đây không phải khảo sát duy nhất cho thấy các nữ sáng lập vẫn bị quấy rối tình dục. Năm 2023, tổ chức phi lợi nhuận Women Who Tech tiến hành khảo sát ẩn danh với hơn 930 người làm trong ngành công nghệ, gồm sáng lập viên và nhà đầu tư trên toàn cầu. Một nửa số nữ sáng lập startup nói rằng từng bị quấy rối. Trong số những người được hỏi, 50% bị gợi ý quan hệ tình dục và 60% từng bị đụng chạm ngoài ý muốn.

Câu hỏi mà khảo sát của Leslie Feinzaig đặt ra là: Nếu đã có 8 người tự nguyện kể lại chuyện bị quấy rối khi không được hỏi thì còn bao nhiêu người khác im lặng?

Một trong những người dám lên tiếng là Meltem Ballan, nữ sáng lập công ty Concrete Engine chuyên phát triển hạ tầng AI, có trụ sở tại thành phố Austin (Mỹ).

Meltem Ballan kể rằng năm ngoái, sau một cuộc gọi video với một nhà đầu tư tiềm năng, cô bật khóc khi ông nói cô “không xinh như trong ảnh LinkedIn” và gợi ý cô nên trang điểm. Nỗi tổn thương còn chưa nguôi thì vài tháng sau, giữa đêm, cô nhận được cuộc gọi từ một nhà đầu tư vừa gặp tại sự kiện gọi vốn ở thành phố New York (Mỹ).

Meltem Ballan kể rằng ông ta hỏi liệu cô có muốn “thảo luận về cơ hội đầu tư” trong phòng khách sạn của ông hay không. Meltem Ballan nghĩ rằng ông đã say xỉn. Meltem Ballan không nói chuyện với ông ta kể từ đó, dù vẫn đang tiếp tục gây quỹ trong "một trong những môi trường khó khăn nhất".

Dữ liệu xác nhận điều đó. Theo PitchBook, các startup do đội ngũ phụ nữ sáng lập hoàn toàn chỉ chiếm 1,9% tổng số vốn đầu tư và 6,5% số giao dịch trong năm 2024.

“Rõ ràng có sự phân biệt giới tính”, Meltem Ballan nói.

Từ bỏ gọi vốn đầu tư mạo hiểm vì bị tán tỉnh

Những buổi gọi vốn thường diễn ra trong không gian thân mật như bữa trưa, cuộc họp qua Zoom, văn phòng riêng hay các chuyến đi. Không gian gặp gỡ đôi khi mang lại cảm giác riêng tư, dù mục đích thực ra hoàn toàn là công việc. Tuy nhiên, kỳ vọng giữa hai bên không phải lúc nào cũng trùng khớp nhau.

“Mọi người đều muốn giữ sự chuyên nghiệp, vì chúng tôi là người có năng lực điều hành doanh nghiệp,” một nữ sáng lập viết trong khảo sát, nhấn mạnh rằng “đây không phải buổi hẹn hò”. Cô nói phụ nữ “không thể mặc áo hoodie, búi tóc gọn và mong được coi trọng như nam giới”.

Một người khác mô tả rằng có “vô số định kiến ngầm và lời nói bóng gió”, gồm cả “những trò đùa về tình dục” được lồng vào các lời khuyên giải quyết vấn đề. Cô nói tiêu chí mới của mình rất đơn giản: “Nếu quỹ đầu tư đó không có đối tác nữ, tôi sẽ không thuyết trình gọi vốn”.

Lisa Hillyard, nữ sáng lập MILO Human Care - công ty cung cấp sản phẩm chăm sóc cơ thể được thiết kế theo hướng phục hồi và tái tạo, cũng trải qua tình huống tương tự khi gọi vốn năm ngoái. Sau nhiều thất bại, Lisa Hillyard (vừa chuyển từ Đức sang Canada) nghĩ rằng cô đã tìm được một nhà đầu tư phù hợp: Ông ta nói quỹ của mình ủng hộ các công ty do phụ nữ lãnh đạo.

Song sau bữa tối kéo dài nhiều giờ ở một nhà hàng sang trọng, ông khăng khăng muốn đưa cô về nhà. Lisa Hillyard cảm thấy không thoải mái, nhưng vẫn miễn cưỡng đồng ý.

Vài ngày sau, trong bữa trưa ở khách sạn, ông khoe rằng “mỗi khi sang châu Âu, các nữ sáng lập ở đó đều tán tỉnh ông”. Ông ta còn nói rằng nếu cô “muốn giữ bí mật điều gì đó giữa hai người thì ông sẽ không nói với vợ mình”.

“Đó có phải là điều bình thường mà một nhà đầu tư nói với người sáng lập không? Liệu ông ta có nói vậy nếu tôi là đàn ông không?”, cô nhớ lại.

Lisa Hillyard và đồng sáng lập MILO Human Care quyết định không tiếp tục gọi vốn từ quỹ đó. Lisa Hillyard gọi điện để nói rằng lời bình luận của ông khiến cô rất khó chịu. Thế là ông chặn cô trên mạng xã hội. Kể từ đó, Lisa Hillyard từ bỏ mô hình gọi vốn mạo hiểm, thay vào đó huy động tiền từ cộng đồng người ủng hộ và hợp tác chia cổ phần với một công ty thương hiệu ở thành phố Toronto (Canada).

“Tôi cảm thấy bị thiếu tôn trọng, bị xúc phạm. Ông ta xây dựng một doanh nghiệp với mục tiêu trao quyền cho phụ nữ, mang đến cho họ những điều mà người khác không làm, rồi lại tán tỉnh họ”, Lisa Hillyard nói về trải nghiệm lần đó.

Sơn Vân