Cần cơ chế riêng về quản lý đất hiếm và các khoáng sản chiến lược
Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đề nghị thiết kế một chương riêng quy định về nguyên tắc quản lý các loại khoáng sản chiến lược nói chung và đất hiếm nói riêng.
Ngày 4.11, Quốc hội đã nghe Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng trình bày tờ trình tóm tắt về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Địa chất và khoáng sản.
Cần chương riêng về quản lý đất hiếm, khoáng sản chiến lược
Chính phủ đề xuất luật hóa các quy định về phân quyền, phân cấp và đặc biệt là các quy định riêng biệt về quản lý đất hiếm trong tình hình mới.
Theo đó, đất hiếm được xác định là một trong những loại khoáng sản chiến lược đặc biệt, giữ vai trò quan trọng trong công nghiệp công nghệ cao, chuyển đổi năng lượng và quốc phòng - an ninh.
Số liệu của các tổ chức quốc tế cho thấy nhu cầu đất hiếm toàn cầu tăng mạnh trong thập kỷ tới. Trong khi đó, nguồn cung đang bị hạn chế và phân bố không đều, khiến đất hiếm trở thành yếu tố cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia.
Chính vì vậy, việc bổ sung các quy định riêng về đất hiếm trong Luật Địa chất và khoáng sản là cần thiết, nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc quản lý, thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng đất hiếm gắn với bảo vệ môi trường, bảo đảm lợi ích quốc gia và phát triển bền vững.
Dự thảo nêu rõ đất hiếm là tài nguyên chiến lược đặc biệt, mọi hoạt động điều tra, đánh giá, thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng phải tuân thủ chiến lược quốc gia và quy hoạch về đất hiếm; không được xuất khẩu thô, chỉ các doanh nghiệp, tổ chức được Nhà nước chỉ định hoặc cho phép mới được quyền khai thác, chế biến.
Nhà nước ưu tiên đầu tư điều tra địa chất, đánh giá, thăm dò đất hiếm bằng ngân sách, đồng thời khuyến khích hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, phát triển công nghệ khai thác, tuyển, tách và chế biến sâu.
Việc chế biến đất hiếm phải gắn với xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hiện đại, nhằm nâng cao giá trị gia tăng và năng lực tự chủ trong chuỗi cung ứng.
Bộ NN-MT là cơ quan tổ chức thăm dò bằng nguồn vốn nhà nước, đồng thời có thẩm quyền cấp phép thăm dò, khai thác đất hiếm sau khi được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận.
Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (KH-CN-MT) của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải đề nghị thiết kế một chương riêng quy định về nguyên tắc quản lý các loại khoáng sản chiến lược quan trọng nói chung và một số quy định về quản lý đất hiếm nói riêng.
Ngoài ra, cân nhắc bổ sung thêm quy định: cần có ý kiến bằng văn bản của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an trước khi cấp phép thăm dò, khai thác đất hiếm tại khu vực nhạy cảm liên quan đến quốc phòng, an ninh.
Không để lợi dụng đầu cơ, trục lợi mỏ
Dự thảo luật cũng cho phép Chủ tịch UBND tỉnh được quyết định cấp giấy phép khai thác khoáng sản nhóm 3 và 4 để cung cấp vật liệu xây dựng cho dự án đầu tư công theo quy định của pháp luật về đầu tư công; dự án đối tác công tư (PPP); các công trình, dự án trọng điểm, quan trọng quốc gia; công trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội thuộc thẩm quyền chấp thuận, quyết định chủ trương đầu tư của chính quyền địa phương…
Ngoài ra, được quyết định việc khai thác, sử dụng khoáng sản nhóm 3, nhóm 4 để ứng phó với tình trạng khẩn cấp về thiên tai, dịch bệnh, an ninh, quốc phòng không phải thực hiện thủ tục cấp giấy phép thăm dò khoáng sản, công nhận kết quả thăm dò khoáng sản, giấy phép khai thác khoáng sản, giấy xác nhận đăng ký thu hồi khoáng sản.
Dự luật cũng cho phép cơ quan quản lý nhà nước cấp giấy phép thăm dò xuống sâu, mở rộng đối với tổ chức, cá nhân đang khai thác khoáng sản hợp pháp mà không phải điều chỉnh, bổ sung quy hoạch khoáng sản trước khi cấp giấy phép thăm dò.
Bà Nguyễn Thanh Hải đề nghị cân nhắc quy định trường hợp gia hạn, cấp lại, điều chỉnh giấy phép thăm dò, khai thác khoáng sản, nhất là nội dung thời hạn của giấy phép không phụ thuộc vào thời kỳ của quy hoạch khoáng sản.
Lý do, nội dung này có khả năng tác động đến các quy hoạch tỉnh và quy hoạch tổng thể quốc gia đã được phê duyệt. Ngoài ra, cần quy định chặt chẽ để tránh bị lợi dụng việc khai thác không qua đấu giá, trái quy hoạch, gây thất thoát tài nguyên và ô nhiễm môi trường.
Ủy ban KH-CN-MT đề nghị bổ sung quy định về việc kiểm soát cũng như cơ chế hậu kiểm khi cắt giảm thủ tục hành chính trong thăm dò, khai thác khoáng sản nhóm 3, nhóm 4, tuyệt đối tránh tình trạng lạm dụng chính sách thông thoáng để trục lợi, gây thất thoát, lãng phí tài nguyên khoáng sản, khó khắc phục.
Bà Hải cũng đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định, để không xảy ra việc lợi dụng chính sách đầu cơ giữ mỏ, trục lợi.
Chẳng hạn như dự thảo luật có quy định: các khu vực không thực hiện đấu giá quyền khai thác, nếu đã được quy hoạch là nguồn nguyên liệu cho nhà máy chế biến khoáng sản đang hoạt động theo quy định của pháp luật…
Theo bà Hải, quy định này quá rộng, bao trùm lên nhiều loại khoáng sản quan trọng, giá trị thương mại cao như quặng bauxite, titan, sắt..., ảnh hưởng tiêu cực đến việc phát triển mới các dự án thăm dò, khai thác khoáng sản theo quy hoạch; không bảo đảm tính cạnh tranh giữa các doanh nghiệp và hạn chế sự tham gia của các nhà đầu tư mới sở hữu công nghệ khai thác khoáng sản tiên tiến, hiệu quả hơn.
Uỷ ban cũng đề nghị hết sức cân nhắc việc trao toàn quyền cấp phép thăm dò và khai thác khoáng sản chiến lược cho địa phương, tránh việc phân cấp quá mạnh trong lĩnh vực tài nguyên có giá trị kinh tế rất lớn, mà không đi kèm cơ chế kiểm soát rủi ro phù hợp sẽ có khả năng dẫn đến hệ lụy, thất thoát khó khắc phục.
.jpeg)
