Nguyên Bộ trưởng Nguyễn Quân chỉ ra tính kém khả thi của chính sách
Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Nguyễn Quân nhấn mạnh: Sự chênh lệch quá lớn trong đãi ngộ dẫn đến khó khăn trong công tác phối hợp và giữ chân nhân sự cốt lõi khác.
Tại buổi tọa đàm “Chính sách đột phá thu hút nhân tài trong giáo dục đại học, khoa học công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo”, do Đại học Bách khoa Hà Nội tổ chức sáng 4.11, Nguyên Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Quân đã chỉ ra một điểm yếu then chốt trong công tác phát triển nhân tài quốc gia: Việc thể chế hóa nghị quyết của Đảng về thu hút, đãi ngộ nhân tài thành các chính sách cụ thể còn rất yếu kém.
Ông Quân nhấn mạnh, không chỉ gần đây với Nghị quyết 57-NQ/TW (Bộ Chính trị ban hành tháng 12.2024) mà từ nhiều năm qua, Đảng đã có nhiều nghị quyết quan trọng về chính sách trọng dụng nhân tài, như Nghị quyết 27 về tri thức (năm 2008), Nghị quyết 20 về KHCN (năm 2012), Nghị quyết 29 về Giáo dục - Đào tạo (năm 2013)... Tuy nhiên, hiệu quả thực thi lại chưa đạt được như kỳ vọng.
Chính sách "hay" nhưng không thể đi vào cuộc sống
Nguyên Bộ trưởng Nguyễn Quân thẳng thắn nhận định: "Năm 2023, khi tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết 27, chúng ta nhận thấy các nội dung của nghị quyết vẫn còn nguyên giá trị, bởi vì trên thực tế chúng ta chưa làm gì cả".
Ông chỉ ra nguyên nhân cốt lõi là do việc thể chế hóa ý chí của Đảng thành những chính sách cụ thể rất yếu, và quan trọng hơn, việc thực thi những chính sách đã có cũng rất kém. Hệ thống luật pháp thiếu sự đồng bộ hóa, khiến các nghị quyết của Đảng không thể đi vào cuộc sống.
Minh chứng về tính kém khả thi của chính sách:
- Vướng mắc về cơ chế Quỹ tài trợ KHCN: Nghị quyết 20 về KHCN (và sau này là Nghị quyết 57) cho phép áp dụng cơ chế quỹ để tài trợ ngân sách nhà nước cho KHCN.
Tuy nhiên, khi triển khai, ngành tài chính lại vướng Luật Ngân sách nhà nước, vốn không cho phép cấp tiền mà không có kế hoạch đã được phê duyệt và trình Quốc hội từ năm trước. Ông Quân bình luận: "Không có quốc gia nào trên thế giới nghiên cứu mà phải chờ hàng năm để được ký hợp đồng cả. Họ áp dụng cơ chế quỹ. Tiền lúc nào cũng ở một quỹ và đề tài có đến đâu là cấp tiền đến đấy".
- "Lương đặc thù" khó thực thi ở TP.HCM: Nghị quyết 98 của Quốc hội cho phép TP.HCM trả lương lãnh đạo các cơ sở nghiên cứu công lập lên tới 120 triệu đồng/tháng.
Tuy nhiên, theo ông Quân, mức lương này gần như không thể triển khai được. "Chỉ mình nhận 120 triệu, anh em xung quanh toàn mười mấy triệu... Tất cả những người xung quanh chỉ có mười mấy triệu thì chẳng ai dám làm", ông chia sẻ và nhấn mạnh sự chênh lệch quá lớn trong đãi ngộ dẫn đến khó khăn trong công tác phối hợp và giữ chân nhân sự cốt lõi khác.
Đãi ngộ thực tế và việc làm là chìa khóa giữ chân nhân tài
Để chính sách thu hút nhân tài đi vào cuộc sống, ông Nguyễn Quân đề xuất hai yếu tố quan trọng:
- Chính sách đãi ngộ thực tế, tránh thiếu khả thi: Chính sách đãi ngộ cần được xây dựng trên cơ sở thực tế. Điều này đòi hỏi phải có cơ chế tự chủ cho các cơ sở đào tạo và nghiên cứu, nhưng không phải là tự chủ cực đoan. "Công lập là Nhà nước phải nuôi," ông khẳng định.
Theo quan điểm của cá nhân ông và Bộ KH&CN trước đây, các đơn vị tự chủ chỉ nên tự chủ chi thường xuyên, còn chi đầu tư (cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm hiện đại) phải do Nhà nước lo để họ có thể trả lương cao cho cán bộ.
- Tạo việc làm và cơ hội phát triển cho người tài: Thu hút được người tài thì phải có chính sách giữ chân. Người làm khoa học, đặc biệt là các nhà khoa học nước ngoài, có thể chấp nhận lương thấp hơn nhưng họ cần thấy sự quan tâm thông qua việc được giao việc, giao đề tài, giao dự án, nhóm nghiên cứu mạnh...
Họ cần có việc làm và qua việc làm có thu nhập. "Cho một mức lương cao gấp đôi rồi cho một mảnh đất để xây nhà. Cái đó không phải quá quan trọng với những người làm khoa học", ông Quân nhận định.
Cuối cùng, nguyên Bộ trưởng Nguyễn Quân bày tỏ quan điểm nên học theo thông lệ quốc tế trong xây dựng chính sách, thay vì "thích một mình một kiểu, tạo riêng một sân chơi." Ông cho rằng thế giới đã đúc kết được những kinh nghiệm quý báu qua hàng trăm năm phát triển KHCN.
