Không cần thuốc đắt tiền: Nghe nhạc cũng có thể cứu trí nhớ tuổi già

Trong nhịp sống hiện đại, sa sút trí tuệ (Dementia) đang trở thành “căn bệnh âm thầm” đe dọa hàng triệu người cao tuổi. Không chỉ đánh cắp trí nhớ, căn bệnh này còn lấy đi khả năng giao tiếp, tự chăm sóc và thậm chí cả nhân cách của người bệnh. Với nhiều gia đình, đó là nỗi đau vô hình nhưng dai dẳng: Người thân vẫn còn đó, nhưng trí nhớ, ký ức và tình cảm lại dần phai nhạt.

Tại Việt Nam, mỗi năm có hàng ngàn người được chẩn đoán mắc bệnh, kéo theo sự suy giảm trí nhớ, rối loạn cảm xúc và mất dần khả năng tự chăm sóc.

Giữa bối cảnh ấy, một kết quả nghiên cứu mới từ các nhà khoa học Australia khiến nhiều người bất ngờ: Việc nghe hoặc chơi nhạc thường xuyên có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ sa sút trí tuệ và làm chậm quá trình lão hóa não. Không cần thuốc đắt tiền hay phương pháp can thiệp phức tạp, đôi khi chỉ một giai điệu quen thuộc thời tuổi trẻ cũng đủ đánh thức những vùng ký ức đã ngủ quên.

Tuy nhiên, liệu phát hiện này có khả thi? Âm nhạc tác động lên não bộ theo cách nào? Và người cao tuổi nên ứng dụng ra sao?

Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga – Trưởng khoa Nội thần kinh, Bệnh viện Thống Nhất (TP.HCM) - bác sĩ có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực lão khoa và phục hồi chức năng nhận thức – để làm rõ vấn đề.

-Gần đây, các nhà khoa học Australia công bố kết quả nghiên cứu cho thấy nghe, hoặc chơi nhạc giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ. Dưới góc nhìn chuyên môn, bác sĩ đánh giá tính khả thi của kết luận này như thế nào?

-BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Theo một số nghiên cứu khoa học gần đây, việc nghe nhạc hoặc chơi nhạc thực sự có thể làm giảm nguy cơ sa sút trí tuệ (dementia). Chẳng hạn, một phân tích gộp của ba nghiên cứu đăng trên tạp chí y khoa Lancet năm 2022 cho thấy chơi nhạc định kỳ giúp giảm tới 30% nguy cơ sa sút trí tuệ ở người cao tuổi.

Ngoài ra, nghiên cứu của Đại học Monash (Australia) trên 10.893 người trên 70 tuổi, công bố năm 2025, đã chứng minh rằng người tham gia các hoạt động âm nhạc như nghe, hát, chơi nhạc cụ có nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn đáng kể so với người ít hoặc không tiếp xúc với âm nhạc.

Kết quả này hoàn toàn có cơ sở, vì âm nhạc được xem là một hình thức kích hoạt não bộ đa vùng, bao gồm cả vùng trí nhớ, cảm xúc, ngôn ngữ và vận động. Khi những vùng này được “tập luyện” thường xuyên, não có xu hướng tăng cường kết nối thần kinh – đây chính là cơ chế bảo vệ não trước quá trình thoái hóa.

- Âm nhạc tác động lên não bộ theo cơ chế gì khiến trí nhớ và khả năng nhận thức được cải thiện, thưa bác sĩ?

- BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Nghe nhạc kích thích các vùng não có liên quan việc tiếp nhận và xử lý âm thanh, như vùng thính giác, vùng cảm xúc (hệ viền), vận động, trí nhớ (hồi hải mã) và vỏ não trước trán giúp duy trì kết nối thần kinh và tăng dự trữ nhận thức yếu tố quan trọng giúp làm chậm tiến triển sa sút trí tuệ. Âm nhạc làm giảm stress, cải thiện giấc ngủ và tâm trạng gián tiếp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ. Âm nhạc giúp kích hoạt ký ức cảm xúc lâu dài, hỗ trợ duy trì bản sắc cá nhân và giao tiếp xã hội. Các hoạt động âm nhạc như đội hát, khiêu vũ, ban nhạc chơi nhạc cụ giúp người cao tuổi gắn kết xã hội, tăng hoạt động nhận thức giúp duy trì chức năng nhận thức.

Âm nhạc còn làm tăng tiết dopamine và serotonin – các chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến hạnh phúc, minh mẫn và động lực. Đồng thời, nó giảm cortisol, hormone gây stress – yếu tố khiến suy giảm trí nhớ tiến triển nhanh hơn.

Nói cách khác, nghe nhạc giúp não “trẻ” lâu hơn bằng cách bảo vệ tế bào thần kinh và duy trì kết nối giữa chúng.

- Bất cứ thể loại nhạc nào cũng hỗ trợ trí não cho người cao tuổi?

- BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Các thể loại nhạc được chứng minh có lợi cho não bộ, dựa trên các nghiên cứu thần kinh học và tâm lý học âm nhạc giúp tăng tập trung, cải thiện trí nhớ, giảm stress, hay kích thích cảm xúc tích cực). Nhạc cổ điển tiết tấu chậm (nghiên cứu của Đại học Stanford (2007) và Đại học Helsinki (2015) cho thấy nhạc cổ điển của Mozart, Bach… giúp tăng khả năng tập trung và xử lý thông tin), nhạc thiền Nhật Bản (của Kitaro, Deuter …), âm thanh tự nhiên (tiếng mưa, suối, rừng), các bài hát yêu thích từ thời thanh xuân, nhạc dân ca, bolero, hoặc nhạc cách mạng tùy theo ký ức cá nhân.

- Nhưng nghe nhạc bao lâu mỗi ngày, và có cần tuân thủ quy chuẩn nào không, thưa bác sĩ?

- BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Thời lượng nghe nhạc hằng ngày có lợi cho não bộ người cao tuổi đã được nghiên cứu khá nhiều. Kết quả cho thấy không cần nghe quá nhiều, mà nghe đều đặn và đúng cách mới quan trọng. Không có đủ bằng chứng để khuyến cáo thời lượng tối ưu, tuy nhiên có thể tham khảo các thời lượng được nghiên cứu: 15 – 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần. Không nên nghe nhạc liên tục nhiều giờ ở âm lượng lớn, vì dễ gây mệt mỏi thính giác và giảm hiệu quả thư giãn.

- Như vậy, âm nhạc có thể thay thế thuốc, hoặc các biện pháp điều trị chuyên khoa đối với bệnh nhân đã bị sa sút trí tuệ hay không?

- BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Liệu pháp âm nhạc đã được chứng minh là giúp cải thiện các triệu chứng rối loạn hành vi và tâm thần của người bệnh sa sút trí tuệ. Liệu pháp âm nhạc là một trong nhiều phương pháp can thiệp không dùng thuốc đối với bệnh nhân sa sút trí tuệ thường được phối hợp với các thuốc điều trị đặc hiệu và điều trị triệu chứng.

- Nếu người cao tuổi chơi nhạc cụ thì hiệu quả có tốt hơn chỉ nghe nhạc không?

- BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Có. Chơi nhạc cụ là hoạt động phức hợp, bao gồm: Điều khiển vận động, ghi nhớ nốt và nhịp, tập trung, điều chỉnh cảm xúc. Do đó, chơi đàn guitar, organ, ukulele hay thậm chí gõ trống tay kích hoạt não mạnh hơn 2 – 3 lần so với chỉ nghe nhạc. Nhiều chương trình phục hồi trí nhớ hiện nay đã đưa liệu pháp âm nhạc chủ động vào điều trị.

- Những ai nên đặc biệt áp dụng nghe nhạc mỗi ngày để phòng sa sút trí tuệ, thưa bác sĩ?

- BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Đó là những người trên 55 tuổi; người có tiền sử cao huyết áp, tiểu đường, mỡ máu; người từng đột quỵ hoặc chấn thương sọ não; người sống cô đơn, ít giao tiếp; người hay lo âu, buồn chán, mất ngủ. Đây đều là nhóm nguy cơ cao suy giảm trí nhớ.

- Vậy trường hợp nào không nên áp dụng trị liệu bằng âm nhạc để cải cải thiện sự sa sút trí tuệ không?

- BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Trường hợp không nên áp dụng trị liệu âm nhạc: rối loạn tâm thần cấp, động kinh, tự kỷ, trầm cảm có ý nghĩ tự sát, sa sút trí tuệ nặng, giảm thính lực.

- Gia đình nên hỗ trợ người cao tuổi nghe nhạc như thế nào để đạt hiệu quả tốt nhất?

- BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Theo đó, buổi sáng nên nghe 3–5 bài hát quen thuộc và hát theo; buổi chiều nghe nhạc nhẹ trong lúc vận động hoặc đi bộ và buổi tối thì nghe nhạc thiền hoặc nhạc không lời trước khi ngủ.

Ngoài ra, gia đình không ép buộc nếu người lớn tuổi không thích một thể loại. Khuyến khích họ kể lại kỷ niệm liên quan bài hát, đây chính là bài tập kích hoạt trí nhớ tự nhiên.

- Ngoài nghe nhạc, còn những hoạt động nào tương tự có thể kích thích não bộ và giảm nguy cơ sa sút trí tuệ không, thưa bác sĩ?

- BSCK2 Nguyễn Thị Phương Nga: Để phòng ngừa, làm giảm nguy cơ sa sút trí tuệ, cần phối hợp nhiều biện pháp gồm thay đổi lối sống và kiểm soát các yếu tố nguy cơ gồm: kiểm soát huyết áp, đái tháo đường, tăng cholesterol máu, bỏ hút thuốc lá, chế độ dinh dưỡng lành mạnh (giảm chất béo bão hòa, mỡ động vật, nên dùng rau sống, củ quả, các loại đậu, hạt, trái cây, và ngũ cốc nguyên vỏ), tập thể dục thường xuyên, luyện tập trí não (chơi ô chữ, chơi cờ, trò chơi sudoku …), kiểm soát stress, hoạt động thư giãn (thiền, tai chi, yoga …), tham gia các hoạt động xã hội.

Xin cảm ơn bác sĩ về những chia sẻ bổ ích này!

Hồ Quang (thực hiện)