Trà xanh matcha: Thức uống thiền định trở thành xu hướng TikTok

Từng được thưởng thức trang nghiêm trong những buổi trà đạo tĩnh lặng, matcha, loại trà xanh nghiền mịn đặc trưng của Nhật Bản, giờ đây đã trở thành một hiện tượng văn hóa toàn cầu.

Từ New York đến London, từ TikTok đến Starbucks, thứ bột xanh mướt ấy đang xuất hiện khắp nơi, trong latte, smoothie, bánh ngọt, thậm chí trong cả kem và mỹ phẩm.

Nhưng cùng với sự bùng nổ ấy là những mặt trái ít ai ngờ tới: thiếu hụt nguồn cung, sản phẩm giả và sự phai nhạt giá trị văn hóa mà matcha từng đại diện.

Từ nghi lễ thiền định đến cơn sốt latte toàn cầu

Trong hơn 400 năm, người Nhật đã xây dựng nên cả một triết lý xoay quanh matcha, dựa trên 4 nguyên tắc cốt lõi: wa, kei, sei, jaku - hòa hợp, tôn trọng, thanh khiết và tĩnh lặng. Thế nhưng, chỉ mất vài năm để thế giới hiện đại thay thế những giá trị ấy bằng… sự hỗn loạn, bất kính, thiếu thuần khiết và gian lận.

Ở Nhật Bản, matcha chỉ chiếm khoảng 6% tổng sản lượng trà, phần còn lại chủ yếu là sencha - loại trà lá nguyên. Dù vậy, thứ đồ uống từng là biểu tượng của sự tĩnh tâm nay đã trở thành một biểu tượng thời thượng: hơn một nửa lượng matcha của Nhật Bản hiện được xuất khẩu, trong khi doanh số bán lẻ matcha tại Mỹ tăng tới 86% chỉ trong ba năm qua, theo công ty nghiên cứu thị trường NIQ.

“Cơn bão xanh” và cuộc chiến của những thương hiệu trăm năm

Sự bùng nổ nhu cầu đã kéo theo một mặt trận ngầm giữa các thương hiệu danh tiếng và hàng loạt nhà buôn trục lợi.

Những công ty lâu đời như Marukyu Koyamaen, thành lập từ năm 1704, đang phải chiến đấu với nạn hàng giả suốt gần 10 năm qua. Trên Amazon hay Facebook Marketplace, các gói “matcha thượng hạng” bị đội giá gấp nhiều lần, thậm chí có khi chỉ chứa trà xanh rẻ tiền nghiền mịn, được đóng gói giả mạo thương hiệu Nhật.

“Đó là tổn thất rất lớn cho chúng tôi”, ông Motoya Koyama, hậu duệ đời thứ 10 của nhà sáng lập, chia sẻ. "Nếu khách hàng uống phải hàng giả và nghĩ rằng đó là sản phẩm của Marukyu Koyamaen, điều đó thực sự đáng buồn".

Matcha và những biến thể “dị biệt”

Không chỉ hàng giả, nhiều cách pha chế hiện đại cũng khiến giới trà đạo “rùng mình”.

Các quán cà phê phương Tây sáng tạo vô tận: matcha latte chuối nướng, smoothie matcha với hạt chia, matcha brownie… Một số barista (người pha chế) còn đùa rằng họ hít phải quá nhiều bột matcha đến mức “bị matcha phổi”.

Nhà nhập khẩu trà Sebastian Beckwith, người có hơn 20 năm kinh nghiệm trong ngành, nói rằng thị trường matcha hiện nay “như miền Tây hoang dã, nơi chẳng ai biết đâu là chuẩn, đâu là trò chơi mới”.

Và đúng vậy, sự thiếu quy định khiến mọi thứ trở nên mờ mịt. Các thuật ngữ như “imperial grade”, “barista grade”, hay “ceremonial grade”, vốn chẳng có định nghĩa chính thức tại Nhật, nay tràn ngập trên bao bì.

Ngay cả từ “matcha” giờ cũng bị sử dụng tùy tiện: trà bột mang nhãn matcha hiện được sản xuất ở Úc, Kenya, Trung Quốc và Hàn Quốc.

Cơn khát trà xanh tại phương Tây

Theo ghi nhận của New York Times, trên các con phố Los Angeles, London hay Washington, khó mà tin rằng matcha đang… khan hiếm. Starbucks ghi nhận doanh số matcha tăng 40% chỉ trong quý đầu năm 2025, đồng thời ra mắt dòng đồ uống protein hương matcha.

Chuỗi Blank Street Coffee thậm chí đổi luôn bộ nhận diện sang màu xanh bọt matcha và cắt bỏ chữ “Coffee” trong tên, vì đồ uống matcha đã chiếm gần một nửa doanh thu.

Ở TP.New York, mỗi góc phố lại mọc thêm một cửa hàng mới với đủ loại phong cách: 12 Matcha - nơi nước được lọc qua than binchotan trước khi pha; Matcha House với món “matchadamia latte” (matcha + macadamia); Aoko Matcha - tiệm kem matcha trên Bleecker Street; và Sorate, nơi matcha pha với nước dừa bán cháy hàng trong những ngày hè.

Cũng trong tháng 10, Kettl, một nhà bán trà Nhật tại Brooklyn, khai trương cửa hàng chuyên matcha mang tên Kettl Matcha Sen Mon Ten - không gian kết hợp giữa bán lẻ và trải nghiệm trà đạo.

Người sáng lập Zach Mangan mô tả: "Matcha là sản phẩm thủ công như rượu vang. Tôi muốn tạo ra một nơi để mọi người thấy được chiều sâu văn hóa đó".

Vì sao matcha thật sự không thể “sản xuất hàng loạt”

Giữa cơn sốt trà xanh toàn cầu, nông dân Nhật lại chật vật giữ vững chất lượng. Matcha ngon nhất được xay từ lứa trà đầu mùa xuân (first flush) - khi lá trà ngọt và thơm nhất.

Tăng sản lượng không dễ, bởi loại trà này chỉ có một mùa, chỉ thu hoạch một lần mỗi năm.

“Hiện gần như không đủ nguồn cung cho loại first-flush matcha,” nói Hannah Habes, sáng lập chuỗi Matchaful tại New York. Cô cho biết phần lớn matcha trong hệ thống của mình đến từ nông trại độc lập ở Nhật.

Những lứa sau, gọi là “culinary grade” (cấp độ ẩm thực), thường đắng hơn, chát hơn, phù hợp cho bánh kẹo hoặc latte pha đường. “Nếu bạn uống matcha pha với nhiều sữa và đường, thì loại rẻ hơn cũng đủ", cô nói, nửa thật nửa đùa.

Nhưng với giới sành trà, điều đó gần như là một “tội lỗi”. "Dùng matcha thượng hạng để pha latte cũng giống như dùng rượu Burgundy để làm sangria", ông Mangan bình luận.

Khi giá trị văn hóa bị hòa tan trong dòng chảy thương mại

Ông Motoya Koyama cho rằng việc dùng matcha cao cấp để pha đồ uống ngọt không chỉ là lãng phí mà còn gây thiếu hụt nguyên liệu, khiến trà đạo truyền thống (chado), một phần linh hồn văn hóa Nhật, gặp khó khăn để duy trì.

“Chado”, nghĩa là “con đường của trà”, không chỉ là uống trà, mà là nghệ thuật sống, là cách con người kết nối với nhau trong tĩnh lặng.

Bà Ann Abe, Giám đốc điều hành tổ chức phi lợi nhuận Urasenke Los Angeles, người học trà đạo từ bậc thầy Sosei Matsumoto, nói: “Là người Mỹ gốc Nhật thế hệ thứ ba, tôi vẫn luôn ngạc nhiên khi tìm hiểu về văn hóa này. Trà đạo dạy ta không lãng phí dù chỉ một chút bột matcha".

Bà nhìn nhận cơn sốt matcha ở phương Tây với cảm xúc lẫn lộn: "Thật vui khi thấy nhiều người quan tâm, nhưng tôi không nghĩ họ thực sự hiểu điều ẩn sau một chén trà".

Từ biểu tượng tĩnh lặng đến biểu tượng thời thượng

Đối với nhiều người Nhật, sự phổ biến chóng mặt của matcha trên toàn cầu vẫn là điều khó tin.

"Tôi chưa bao giờ nghĩ đến ngày matcha lại phổ biến như vậy", bà Rona Tison, đại sứ trà của hãng Ito En, chia sẻ trên New York Times: “Ai có thể ngờ được một thức uống thiền định lại trở thành xu hướng TikTok?”.

Trải qua hàng thế kỷ, matcha từng là biểu tượng của sự tĩnh tại và kết nối tinh thần. Giờ đây, nó là biểu tượng của sự sáng tạo và hội nhập toàn cầu, nhưng cũng là minh chứng cho cách văn hóa truyền thống có thể bị pha loãng khi bước vào thế giới thương mại hóa.

Dù vậy, giữa vô vàn biến tấu latte và smoothie, vẫn còn những người kiên trì gìn giữ “con đường của trà”, chậm rãi, tỉ mỉ và tôn trọng từng hạt bột xanh, như cách mà người Nhật vẫn làm suốt 4 thế kỷ qua.

Nhật Hạ