Các công ty Mỹ lo lắng khi người Trung Quốc 'bài hàng ngoại'

Theo The Diplomat, Bộ An ninh Quốc gia và Trung tâm Ứng cứu khẩn cấp mạng của Bắc Kinh hồi tháng trước đã công bố chi tiết về một vụ tấn công mạng mà họ cho là do Cơ quan An ninh Quốc gia Hoa Kỳ (NSA) thực hiện.

Theo phía Trung Quốc, NSA đã tấn công Trung tâm Dịch vụ Thời gian Quốc gia – đầu mối hậu cần quan trọng chịu trách nhiệm duy trì múi giờ thống nhất của Trung Quốc và cung cấp dịch vụ định thời chính xác cao cho các lĩnh vực then chốt như quốc phòng. Trong báo cáo dài 28 trang, Trung Quốc liệt kê 42 kỹ thuật mà NSA bị cáo buộc đã sử dụng kể từ tháng 3.2022.

Người Trung Quốc bắt đầu kêu gọi “thoát Mỹ”

Tuy nhiên, điều khiến người Trung Quốc sau đó chú ý nhất lại là chi tiết: Vụ tấn công chỉ có thể diễn ra nhờ vào một thương hiệu điện thoại nước ngoài. Dù báo cáo không nêu đích danh, nhưng cư dân mạng Trung Quốc gần như chắc chắn rằng loại điện thoại bị khai thác là của Apple.

Theo công ty nghiên cứu Counterpoint, Apple là hãng điện thoại nước ngoài duy nhất còn giữ được thị phần đáng kể tại Trung Quốc, chiếm gần 1/6 tổng doanh số điện thoại thông minh của nước này. Phần còn lại được chia đều cho các đối thủ nội địa như Huawei và Xiaomi.

Chỉ vài ngày trước khi vụ tấn công bị phơi bày, Giám đốc điều hành Apple – Tim Cook – đã đến Thượng Hải và Bắc Kinh, gặp gỡ đại diện Bộ Thương mại và Bộ Công nghiệp – Công nghệ thông tin Trung Quốc, cơ quan quản lý hàng đầu về Internet và viễn thông. Trong các cuộc gặp, ông Cook cam kết Apple sẽ tăng cường đầu tư tại Trung Quốc – đây là lần thứ hai trong năm ông đưa ra lời hứa này. Trong chuyến đi, ông còn xuất hiện tại triển lãm đồ chơi Labubu nổi tiếng của PopMart và ra mắt mẫu iPhone Air trong sự kiện do Douyin (phiên bản TikTok của Trung Quốc) tổ chức.

Chuyến thăm ban đầu được truyền thông nhà nước và mạng xã hội Trung Quốc đón nhận tích cực. Thế nhưng, ngay sau khi thông tin về vụ tấn công mạng được công bố. Nhiều cư dân mạng cho rằng, chuyến đi của Cook là một nỗ lực “xuống nước”, nhằm tránh nguy cơ Apple bị siết chặt. Một người dùng ở tỉnh Sơn Đông bình luận dưới bài viết về vụ tấn công trên trang công nghệ Fast Technology: “Không lạ khi dạo này Cook cứ phải khúm núm như vậy”. Người này dự đoán: “Ngày mà các sản phẩm Apple bị cấm hoàn toàn trong một số lĩnh vực chắc chắn không còn xa”.

Những người khác thì kêu gọi cấm toàn bộ công nghệ Mỹ, với một bình luận được lan truyền rộng rãi: “Trung Quốc cần cấm Apple, Tesla, Intel, Microsoft… tất cả”. Trên trang tin theo khuynh hướng dân tộc chủ nghĩa Utopia, một phóng viên còn kêu gọi “thoát ly khỏi những con ngựa thành Troy công nghệ của Mỹ”. Người này viết: “Tránh xa các thiết bị Mỹ như Apple, là quyền chính đáng của chúng ta và là phản ứng bình thường của một quốc gia có chủ quyền… Chúng ta phải duy trì khoảng cách an toàn với các sản phẩm và thiết bị thông minh, có chứa chip hoặc hệ điều hành phương Tây”.

Những lời kêu gọi “thoát Mỹ” trong công nghệ phản ánh sự nghi ngờ ngày càng sâu sắc đối với sản phẩm công nghệ Hoa Kỳ – một tâm lý được Bắc Kinh nuôi dưỡng và khuếch đại trong thời gian qua. Thực tế cũng cho thấy xu hướng này có thể sớm được mở rộng. Cook không phải CEO công nghệ Mỹ duy nhất cố gắng lấy lòng chính quyền Trung Quốc, giữa lúc căng thẳng thương mại leo thang giữa Washington và Bắc Kinh.

Doanh nghiệp mắc kẹt giữa căng thẳng Mỹ - Trung

Trước đó, vào giữa tháng 7, Giám đốc điều hành Nvidia – Jensen Huang – cũng đã có chuyến đi rầm rộ tới Bắc Kinh, được xem như một “chiến dịch quyến dụ” sau khi chính quyền Trump cho phép nối lại việc bán chip H20 cho khách hàng Trung Quốc đại lục – đánh dấu sự nới lỏng tạm thời của chính sách kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt được áp dụng từ năm 2019, nhằm kìm hãm năng lực công nghệ Trung Quốc.

Giống Cook, Huang liên tục xuất hiện trước công chúng: ông phát biểu bằng tiếng Quan thoại tại triển lãm chuỗi cung ứng Trung Quốc. Nhấn mạnh nguồn gốc Hoa kiều của mình. Thậm chí, cởi bỏ chiếc áo khoác da đặc trưng để mặc áo giao lĩnh theo phong cách nhà Đường. Trong các buổi làm việc với Bộ Thương mại Trung Quốc, ông cũng cam kết tiếp tục đầu tư mạnh vào lĩnh vực trí tuệ nhân tạo tại nước này.

Tuy nhiên, nỗ lực quay lại thị trường Trung Quốc của Huang đã phản tác dụng. Ông thừa nhận rằng vị thế của Nvidia tại Trung Quốc đã giảm từ 95% thị phần chip cao cấp năm 2022 xuống còn 0% hiện nay. Nguyên nhân là vì Trung Quốc cáo buộc chip H20 chứa “lỗ hổng bảo mật” cho phép theo dõi và tắt thiết bị từ xa – bị cho là do NSA tạo ra. Ủy ban Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (CAC) đã triệu tập Nvidia để yêu cầu cung cấp bằng chứng phản bác. Nvidia phủ nhận hoàn toàn cáo buộc và đến nay Bắc Kinh vẫn chưa công bố chứng cứ nào.

Ngay sau đó, chính quyền Trung Quốc yêu cầu các doanh nghiệp hàng đầu hủy đơn hàng chip H20. Đồng thời, khơi dậy làn sóng chỉ trích thông qua các bài viết dân tộc chủ nghĩa trên truyền thông nhà nước. Nvidia cũng phải đối mặt với những phát ngôn từ giới chức Mỹ, như Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick, người cho rằng việc nối lại xuất khẩu chip chỉ nhằm “khiến Trung Quốc nghiện hệ sinh thái công nghệ Mỹ”.

Vẫn còn khả năng Nvidia quay trở lại Trung Quốc – Tổng thống Donald Trump gợi ý rằng, công ty có thể đàm phán với Chủ tịch Tập Cận Bình để bán chip Blackwell tập trung vào AI. Tuy nhiên, trong cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo ngày 30.10 vừa qua, chủ đề này không được đề cập, cho thấy Bắc Kinh dường như chưa thay đổi lập trường.

Quyết định loại bỏ chip Nvidia phản ánh một dạng “chủ nghĩa dân tộc công nghệ” ngày càng mạnh mẽ, đang chi phối tính toán địa chính trị của Trung Quốc. Bắc Kinh giờ đây tự tin hơn vào năng lực công nghệ nội địa và khả năng kiểm soát chuỗi sản xuất tiên tiến. Song, chủ nghĩa dân tộc công nghệ của Trung Quốc không bắt nguồn từ niềm tin rằng sản phẩm trong nước vượt trội so với Mỹ, mà từ niềm xác tín rằng tự chủ công nghệ – đặc biệt trong các lĩnh vực cốt lõi – là điều kiện tất yếu để đạt chủ quyền quốc gia trọn vẹn, một lý tưởng hình thành từ sau “thế kỷ ô nhục” của thời kỳ bị xâm lược và chia cắt.

Tham vọng tự lực công nghệ nội địa sẽ còn được thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa: Chủ tịch Tập Cận Bình đã xác định “độc lập công nghệ” là một trong những ưu tiên hàng đầu của kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm mới. Mở đường cho việc tăng cường đầu tư trong nước và hỗ trợ đổi mới ở các lĩnh vực chiến lược. Giảm ảnh hưởng của các tập đoàn công nghệ Mỹ tại Trung Quốc được xem là bước đi cần thiết để tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp nội địa phát triển.

Và dù Bắc Kinh chưa có động thái “trừng phạt” Apple như với Nvidia, xu hướng hiện nay cho thấy gánh nặng đang dần chuyển sang phía người tiêu dùng. Các thông điệp mang màu sắc dân tộc chủ nghĩa tràn ngập truyền thông Trung Quốc khiến người dùng ngày càng nghi ngờ tính an toàn và liêm chính của sản phẩm Mỹ.

Trong bối cảnh căng thẳng này, những gã khổng lồ công nghệ Mỹ đang đứng trước thế tiến thoái lưỡng nan: Không có lời giải nào giúp họ vượt qua “bài toán chủ nghĩa dân tộc công nghệ”. Cook và Huang đã thử – và Bắc Kinh đã cho thấy họ sẵn sàng gạt bỏ bất kỳ công ty Mỹ nào bị coi là cản trở con đường hướng tới tự chủ công nghệ của Trung Quốc.

Bùi Tú