Thời đại số, không thể quản lý giao thông bằng Excel và giấy tờ

Ngày 10.11, Cục Đường bộ Việt Nam phối hợp cùng Trường đại học Xây dựng tổ chức Hội thảo khoa học “Kinh nghiệm quốc tế trong quản lý, vận hành khai thác đường cao tốc và đề xuất ứng dụng tại Việt Nam”.

Nhiều hạn chế trong vận hành đường cao tốc

Các báo cáo cho thấy tổng chiều dài các tuyến cao tốc đạt khoảng 3.000 km và hướng tới 9.000 km vào giai đoạn 2045 - 2050. Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng lưu lượng (bình quân 15 - 18%/năm), công tác vận hành đang đối mặt nhiều vấn đề.

Ví dụ: Ùn tắc cục bộ tại nút giao lớn, trạm thu phí; thiếu thống nhất về tiêu chuẩn mặt cắt, biển báo; nhiều tuyến cao tốc chưa có dải dừng khẩn cấp liên tục, thời gian khôi phục giao thông trung bình sau sự cố còn cao (trên 60 phút); dữ liệu vận hành và giám sát chưa được chia sẻ theo thời gian thực…

Ông Nguyễn Tiến Huy (Hội An toàn giao thông Việt Nam) cho rằng mặc dù hệ thống báo hiệu cao tốc Việt Nam đã được quy định trong QCVN 41 song vẫn còn nhiều hạn chế về tính thống nhất, nhận diện thông tin và khả năng dẫn hướng.

Ông Huy kiến nghị cần sửa đổi, bổ sung QCVN 41, đồng thời xây dựng sổ tay định hình hệ thống biển báo và vạch kẻ đường cao tốc cùng chương trình tập huấn chuyên sâu cho công tác thiết kế và thẩm tra an toàn giao thông.

Những đề xuất này hướng tới mục tiêu chuẩn hóa hệ thống báo hiệu đường cao tốc Việt Nam theo tiêu chí “5D” góp phần hình thành một mạng lưới giao thông thông minh, an toàn và bền vững trong tương lai.

Ông Trịnh Quang Mộng (Công ty Quản lý khai thác Đường ô tô cao tốc Hà Nội - Hải Phòng) cho rằng công tác tổ chức giao thông và quản lý vận hành, hệ thống cao tốc bộc lộ những thách thức lớn.

Trong đó, đặc biệt là về an toàn và hiệu quả khai thác như tỷ lệ tai nạn nghiêm trọng gia tăng, phân làn thiếu hợp lý, thiếu hạ tầng phụ trợ và làn dừng khẩn cấp, cùng với hạn chế trong nhận thức, hành vi của người lái xe và năng lực quản lý hành lang an toàn giao thông.

Ông Mộng đề xuất một hệ thống giải pháp tổng thể hướng tới mục tiêu “Zero Fatalities”, lấy con người làm trung tâm và coi an toàn tuyệt đối là giá trị cốt lõi của mọi chính sách hạ tầng.

Các giải pháp bao gồm: chuẩn hóa kỹ thuật cao tốc theo Luật Đường bộ 2024 và QCVN 41:2024/BGTVT, xây dựng Trung tâm điều hành cao tốc quốc gia (National TOC) dựa trên nền tảng Big Data - AI, ứng dụng ITS, Digital Twin, hệ thống cảnh báo sớm và giám sát thông minh để chuyển từ mô hình quản lý thụ động sang chủ động.

Thay vì ‘kiểm điểm sau tai nạn’, cần ‘cảnh báo trước tai nạn’

Ông Nguyễn Tiến Hồng, Phòng Quản lý, tổ chức giao thông - Cục Đường bộ Việt Nam nhìn nhận, khi Việt Nam bước vào giai đoạn vận hành hàng nghìn km cao tốc, bài toán trọng yếu không còn là xây dựng, mà là vận hành an toàn, thông minh và hiệu quả.

Do đó, ông Hồng cho rằng cần nhanh chóng chuẩn hóa mô hình tổ chức giao thông, xây dựng hệ thống chỉ số hiệu suất vận hành - an toàn (KPI/CPI); hình thành trung tâm điều hành tập trung ứng dụng AI, GIS và Big Data, đảm bảo vận hành toàn mạng lưới theo cơ chế giám sát thông minh, phản ứng nhanh, minh bạch dữ liệu.

Phó cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam Nguyễn Thanh Hoài nhấn mạnh an toàn giao thông không chỉ là một nhiệm vụ thường xuyên, mà là một trách nhiệm thể chế, là thước đo sự nhân văn trong quản lý nhà nước, là dấu ấn văn minh trong phát triển cơ sở hạ tầng, và là tiêu chuẩn bắt buộc trong nền kinh tế hiện đại.

Trong dòng chảy phát triển ấy, cần xác định công tác quản lý, vận hành khai thác đường cao tốc đạt đến tầm: "Chuẩn hóa an toàn, điều hành thông minh, kiến tạo giao thông - phát triển bền vững".

Ông Hoài nhấn mạnh an toàn giao thông không thể bắt đầu từ những lời kêu gọi cảm tính. Nó bắt đầu từ hệ thống, từ tư duy chuẩn hóa, từ khả năng đo lường rủi ro, kiểm soát hành vi và cải tiến kỹ thuật.

Lãnh đạo Cục Đường bộ thẳng thắn nhìn nhận Việt Nam đã làm rất nhiều, rất tốt nhưng chưa hệ thống hóa toàn diện. Tai nạn giao thông vẫn là nỗi đau dai dẳng của hàng ngàn gia đình mỗi năm. Do đó, việc quản lý an toàn không thể cảm tính, mà phải chuẩn hóa, phải định lượng, phải hệ thống hóa.

“Chúng ta không chỉ nói về "giảm tai nạn", mà là ngăn chặn tử vong bằng phương pháp hệ thống, hành động có chứng cứ và cải tiến có mục tiêu”, ông Hoài nói.

Theo ông Hoài, trong thời đại chuyển đổi số, không thể điều hành một hệ thống giao thông quốc gia bằng bảng excel, giấy tờ phân tán hay báo cáo trễ hàng quý.

Theo đó, cần phải chuyển sang mô hình dashboard - dữ liệu thời gian thực - giám sát bằng trí tuệ nhân tạo. Cần xác lập cơ chế cảnh báo sớm, có các bản đồ rủi ro tiền ẩn tai nạn giao thông trên tuyến để phân tích nguyên nhân.

Ông Hoài cho rằng, để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng và vận hành hệ thống quản trị an toàn giao thông mang tính thể chế hóa, chuẩn hóa và có khả năng dự báo định lượng, điều cốt lõi không chỉ nằm ở cấu trúc kỹ thuật hay quy trình giám sát, mà còn ở chất lượng con người, văn hóa tổ chức và bản lĩnh lãnh đạo.

Ông nhấn mạnh, các doanh nghiệp vận tải cần đạt chứng nhận ISO 39001:2012 – tiêu chuẩn quốc tế về quản lý an toàn giao thông. Đây không chỉ là biện pháp giảm thiểu rủi ro, mà còn giúp doanh nghiệp được ưu tiên trong đấu thầu, tiếp cận nguồn tín dụng xanh và khẳng định vị thế trên bản đồ logistics quốc tế.

"Chúng ta cần thúc đẩy việc áp dụng hệ thống quản lý an toàn giao thông vào các chương trình PPP, công tác quản lý, thẩm định và vận hành khai thác đường cao tốc", ông Hoài nhấn mạnh.

Lam Thanh