TS Chử Đức Hoàng: Mục tiêu 50.000 kỹ sư bán dẫn không phải ‘giấc mơ viển vông’
TS Chử Đức Hoàng, Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia, Bộ KH&CN cho rằng nếu tạo đột phá về chính sách thì mục tiêu 50.000 kỹ sư vào 2030 sẽ không phải “giấc mơ viển vông”.
Ngành bán dẫn là trụ cột không thể thay thế cho mọi lĩnh vực, từ điện thoại, máy tính, xe điện đến AI, IoT, robot công nghiệp... Dự báo thị trường toàn cầu cán mốc hơn 1.000 tỉ USD vào 2030. Việt Nam hiện đang có nhiều cơ hội để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng lĩnh vực này với nhờ ổn định chính trị, chi phí cạnh tranh và chính sách hội nhập mạnh mẽ.
Dù vậy, thành công của ngành chip không chỉ nằm ở chính sách, vốn đầu tư mà còn phụ thuộc lớn vào năng lực nhân lực và chuyển giao công nghệ. Hiện Việt Nam còn thiếu chuyên gia lõi (người thiết kế/chủ trì dự án lớn), thị trường việc làm, đào tạo vẫn lệch về lắp ráp - kiểm thử, chưa sâu về sản xuất - thiết kế IP, wafer…
Theo Chương trình "Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050", Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư bán dẫn, gồm 15.000 kỹ sư thiết kế vi mạch, 35.000 kỹ sư trong các công đoạn sản xuất, đóng gói. Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS Chử Đức Hoàng, Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia, Bộ KH&CN xoay quanh vấn đề này.
- Thưa ông, năm ngoái Chính phủ công bố mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư ngành bán dẫn vào năm 2030. Tuy nhiên, nhiều ý kiến băn khoăn về tính khả thi, thậm chí lo ngại đến năm 2030 vẫn không đạt. Quan điểm của ông về việc này như thế nào?
- TS Chử Đức Hoàng: Việc đặt ra mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn thực sự là tham vọng lớn, nhưng tôi cho rằng hoàn toàn khả thi nếu chúng ta có giải pháp đồng bộ và quyết tâm chính trị xuyên suốt.
Hiện tại, Việt Nam đã có hơn 19.000 sinh viên, kỹ sư đang học/chuyển sang lĩnh vực chip - con số này tăng trưởng trung bình 18%/năm suốt 3 năm qua. Nếu tạo đột phá về chính sách, tăng mạnh hỗ trợ thực tập, liên kết ngành gần (cơ điện tử, vật liệu), và mở rộng hợp tác quốc tế như đang thực hiện với TSMC, Synopsys, Samsung... thì mục tiêu 50.000 kỹ sư vào 2030 sẽ không phải “giấc mơ viển vông”.
Quan trọng là các trường phải đổi mới chương trình đào tạo, gắn thực tiễn với doanh nghiệp, tăng chất lượng; chứ không chỉ chạy theo số lượng.
- Một số báo cáo quốc tế chỉ ra Việt Nam còn hạn chế về đào tạo nhân sự chất lượng cao, ví dụ thiếu phòng sạch, thiết bị quang khắc, công cụ thiết kế… Ông có lo ngại sẽ dẫn tới “thừa bằng cấp nhưng thiếu tay nghề”, khi cơ sở vật chất đào tạo vẫn còn hạn chế?
- TS Chử Đức Hoàng: Thách thức này rất thực tế. Nếu chỉ chú trọng vào số lượng mà không cải thiện phòng lab, hạ tầng thực tập, sinh viên sẽ khó đáp ứng yêu cầu hãng quốc tế. Tuy nhiên, tôi thấy diện mạo giáo dục bán dẫn đang thay đổi mạnh, nhất là khi các dự án đầu tư 4 phòng lab quốc gia, 18 lab địa phương với tổng vốn 6.500 tỉ đồng đang khởi động.
Đặc biệt, chương trình hợp tác với công ty công nghệ, tập đoàn lớn giúp sinh viên tiếp cận hệ sinh thái thực chiến, sử dụng công cụ thiết kế trực tuyến (cloud EDA, FPGA farm…) và thực tập trong dây chuyền sản xuất thật.
Việt Nam đang xây dựng lộ trình cho 30 - 50% sinh viên tốt nghiệp (khoảng 7.000 - 12.000 người/năm) sẽ trải nghiệm sản xuất, kiểm thử chip thực tế tại Amkor, Intel, Samsung, hoặc các startup Việt - từ đó nâng chất lượng cạnh tranh lên chuẩn quốc tế.
- Nhiều quốc gia đầu tư rất mạnh vào bán dẫn; Việt Nam là nước đi sau - ông có cho rằng chương trình đào tạo của ta sẽ bị “tụt hậu” so với tốc độ thay đổi thực tiễn ngành này?
- TS Chử Đức Hoàng: Đúng là ngành bán dẫn biến đổi cực nhanh. Các quốc gia như Đài Loan, Mỹ, Hàn, Trung Quốc liên tục cập nhật công nghệ mới, đào tạo chuyên gia, phát triển mô hình lab mở. Nếu đào tạo vẫn “cũ kỹ”, không bắt kịp thị trường thì nguy cơ tụt hậu là rất lớn.
Giải pháp của Việt Nam là “mở cửa và hội nhập từ đầu” - bắt tay trực tiếp các hãng quốc tế trong đào tạo (TSMC, Samsung Foundry, Synopsys); đưa chương trình mới vào đại học, tạo môi trường thực chiến qua trao đổi sinh viên – giảng viên, tổ chức Hackathon chip quốc gia, chủ động “học nhanh, làm nhanh” thông qua đổi mới sáng tạo, không thụ động chờ chuyển giao máy móc cũ.
- Một vấn đề khiến không ít sinh viên, kỹ sư giỏi băn khoăn là cơ hội việc làm, môi trường nghiên cứu, thu nhập… Tại Việt Nam, liệu có nguy cơ “chảy máu chất xám” hoặc kỹ sư tốt ra nước ngoài, đi làm cho FDI hết?
- TS Chử Đức Hoàng: “Chảy máu chất xám” có nguy cơ thực tế, song cần nhìn đa chiều. Trước mắt, khi hệ sinh thái DN nội địa chưa mạnh, nhiều kỹ sư giỏi sẽ làm cho hãng FDI, hoặc vươn ra môi trường toàn cầu.
Nhưng về lâu dài, đó là cơ hội rất lớn - chính họ sẽ là cầu nối chuyển giao công nghệ, khi Nhà nước có chính sách “gọi về”, hỗ trợ startup, ươm tạo chuyên sâu để làm chủ công nghệ lõi.
Chính sách của Bộ KH&CN buộc doanh nghiệp FDI cam kết chuyển giao công nghệ, tuyển dụng tối thiểu 30 - 50% kỹ sư Việt vào đội ngũ thiết kế - kiểm thử - quản lý. Song song, Quỹ NATIF/NIC đang tăng mạnh hỗ trợ startup, lab thực chiến để giữ chân - tạo động lực cho nhân tài phát triển ở lại, khởi nghiệp hoặc dẫn dắt các chuỗi giá trị Make in Vietnam.
- Theo ông, làm sao cân bằng giữa mục tiêu đào tạo nhanh để kịp thời đáp ứng nhu cầu thị trường với việc bảo đảm chuẩn đầu ra, tính cạnh tranh quốc tế của kỹ sư Việt Nam?
- TS Chử Đức Hoàng: Chìa khóa là “song hành hóa” - vừa mở rộng quy mô vừa kiểm soát chất lượng đào tạo.
Thứ nhất, cơ cấu lại chương trình học: Tối thiểu 50% thời lượng cho thực hành thực tiễn, dự án với doanh nghiệp, case study quốc tế.
Thứ hai, đặt hàng doanh nghiệp thẳng vào quá trình đào tạo – các công ty sẽ chủ động đào tạo lại, đào tạo ngắn, liên kết học kỳ thực tập, cam kết tuyển dụng sớm, tạo động lực học thật làm thật.
Thứ ba, tăng cường kiểm định quốc tế - liên kết tổ chức ngành bán dẫn thế giới, cập nhật chuẩn ISO/IEC, EDA Tools, bảo đảm kỹ sư Việt khi ra trường không thua thiệt về kỹ năng lẫn bằng cấp (có tài khoản cloud EDA, chứng chỉ Synopsys/Cadence...).
Cuối cùng, thúc đẩy du học ngắn hạn, chương trình “mentor quốc tế tại chỗ” và khuyến khích kỹ sư, nghiên cứu sinh Việt vừa học, vừa làm, vừa nghiên cứu, không tách rời thị trường quốc tế.
- Ông từng nói rằng để phát triển ngành bán dẫn, cần xây dựng một cấu trúc bền vững từ thấp đến cao, với mô hình “kim tự tháp”. Xin ông chia sẻ rõ hơn.
- TS Chử Đức Hoàng: Cấu trúc “kim tự tháp” có khoảng 5% nhân lực là những “tinh hoa” - các tổng công trình sư, chuyên gia đầu ngành, và nhà quản lý có khả năng dẫn dắt và định hướng. Nhóm này cần được hỗ trợ bởi chính sách vượt trội và mức lương cạnh tranh với quốc tế, có thể lên đến 10.000 - 18.000 USD/tháng.
Nhóm thứ hai, khoảng 35%, là các kỹ sư thiết kế, sản xuất, phần mềm nhúng, vật liệu, và kiểm thử, với yêu cầu trình độ từ thạc sĩ trở lên hoặc kinh nghiệm từ 3 đến 8 năm. Nhóm này cũng cần mức lương cạnh tranh, tương đương với chuẩn quốc tế.
.jpg)
Nhóm thứ ba, chiếm khoảng 60%, là các kỹ thuật viên, bao gồm kỹ thuật viên phòng sạch, kỹ thuật viên kiểm định chất lượng, và nhân viên đóng gói/kiểm tra, với trình độ từ cao đẳng đến đại học. Mức lương cho nhóm này dao động từ 1.000 đến 2.500 USD/tháng.
Tuy nhiên, với mặt bằng lương hiện nay, chúng ta chỉ đáp ứng được khoảng 60% nhu cầu, tức là khoảng 2.000 USD/tháng, và việc nâng lên mức 18.000–20.000 USD cho các chuyên gia đầu ngành là một bài toán khó.
"Đến 2026, mỗi đại học trọng điểm (Đại học Quốc gia, Đại học Bách khoa Hà Nội, Bách khoa TP.HCM…) cần bắt buộc mở ít nhất 1 chương trình cử nhân và 1 thạc sĩ chuyên ngành thiết kế chip, IoT, AI-on-chip. Ngoài ra, trung bình mỗi năm cho đi thực tập/đào tạo 1.100 sinh viên tại Intel, Samsung, Amkor, Synopsys; tăng tối thiểu 2 lần số học bổng ngành chip"
TS Chử Đức Hoàng, Chánh văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia
“Nếu có được đội ngũ nhân tài phù hợp, phân đoạn thiết kế của Việt Nam có thể mở rộng cả về quy mô lẫn chiều sâu, tạo ra nhiều việc làm kỹ sư lương cao hơn và thúc đầy năng lực ĐMST nội sinh. Nói cách khác, đầu tư ngay và dài hạn vào năng lực thiết kế vi mạch không chỉ mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp mà còn góp phần định vị Việt Nam vững chắc hơn trong các thang bậc giá trị cao của chuỗi cung ứng bán dẫn, là nơi đổi mới sáng tạo đóng vai trò dẫn dắt”.
TS Trần Thị Ánh Nguyệt, chuyên gia Ngân hàng Thế giới (WB)
- Xin cảm ơn ông về những chia sẻ này!