Từ vụ lở núi nghiêm trọng ở Đà Nẵng: Cảnh báo nguy cơ kép từ mưa lũ miền Trung
Miền Trung đang bước vào đợt mưa lớn với nhiều đợt xen kẽ. Các tỉnh từ Quảng Trị đến Khánh Hòa cùng với khu vực Tây Nguyên như Đắk Lắk, đang đối diện với cảnh báo lũ lụt ở mức cao nhất.
Miền Trung chuẩn bị bước vào đợt mưa lớn kéo dài
Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia ngày 15.11 đã phát đi hai bản tin cảnh báo lũ và mưa lớn, dự báo khu vực từ Quảng Trị đến Khánh Hòa và Đắk Lắk sẽ hứng chịu đợt mưa lớn diện rộng từ ngày 15 đến 20.11, nguy cơ cao xảy ra ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất.
Từ đêm 15.11 đến đêm 16.11, khu vực từ Nam Quảng Trị đến TP.Đà Nẵng, phía Đông các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Đắk Lắk và Khánh Hòa có mưa to đến rất to với lượng mưa phổ biến từ 100-200mm, cục bộ có nơi trên 300mm. Khu vực từ Hà Tĩnh đến Bắc Quảng Trị có mưa vừa, mưa to với lượng mưa phổ biến 60-100mm, cục bộ có nơi trên 200mm.
Ngày và đêm 16.11, phía tây các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Đắk Lắk có mưa vừa, mưa to với lượng mưa phổ biến từ 40-70mm, cục bộ có nơi mưa rất to trên 150mm. Cảnh báo nguy cơ mưa có cường độ lớn (>150mm/3 giờ).
Trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh. Mưa lớn có khả năng gây ra lũ quét trên các sông, suối nhỏ, sạt lở đất trên sườn dốc và tình trạng ngập úng tại các vùng trũng, thấp.
Từ ngày 17.11 đến hết đêm 18.11, khu vực TP.Huế, TP.Đà Nẵng, phía đông các tỉnh Quảng Ngãi và Gia Lai có mưa to đến rất to với lượng mưa phổ biến từ 200-450mm, cục bộ có nơi trên 550mm; khu vực từ Hà Tĩnh đến Quảng Trị, phía Đông tỉnh Đắk Lắk, Khánh Hòa 100-250mm, cục bộ có nơi trên 350mm; phía Tây các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Đắk Lắk lượng mưa phổ biến từ 60-130mm, cục bộ có nơi trên 200mm.
Tổng lượng mưa cả đợt từ đêm 15.11 đến hết đêm 18.11 khu vực TP.Huế, TP.Đà Nẵng, phía đông Quảng Ngãi và Gia Lai phổ biến 300-600mm/đợt, cục bộ có nơi trên 800mm/đợt, khu vực từ Hà Tĩnh đến Quảng Trị, phía đông tỉnh Đắk Lắk, Khánh Hòa phổ biến 150-350mm/đợt, cục bộ có nơi trên 500mm/đợt; khu vực phía tây của tỉnh Quảng Ngãi đến Đắk Lắk lượng mưa phổ biến từ 100-200mm/đợt, có nơi trên 350mm/đợt).
Từ ngày 19.11, mưa lớn diện rộng tiếp tục xảy ra ở khu vực TP.Đà Nẵng, các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Khánh Hòa. Ngoài ra, từ ngày 16-18.11 khu vực Nam Bộ có mưa vừa và dông, cục bộ có nơi mưa to đến rất to với lượng mưa từ 50-100mm, cục bộ có nơi trên 150mm.
Cảnh báo cấp độ rủi ro thiên tai do mưa lớn, lốc, sét, mưa đá cấp 1, riêng khu vực TP.Huế, TP.Đà Nẵng, phía đông các tỉnh Quảng Ngãi và Gia Lai cấp 2.
Cảnh báo nguy cơ kép từ mưa lũ kéo dài ở miền Trung
Cơ quan khí tượng thủy văn cho biết gió mùa đông bắc kết hợp với địa hình và sự nhiễu động khí quyển đang đẩy khu vực miền Trung vào một đợt mưa lớn kéo dài, phức tạp với nhiều đợt xen kẽ. Các tỉnh từ Quảng Trị đến Khánh Hòa, cùng với khu vực Tây Nguyên như Đắk Lắk, đang đối diện với cảnh báo lũ lụt ở mức cao nhất.
Đợt mưa lần này được nhận định có tính chất kéo dài và lượng mưa tích lũy lớn, tiềm ẩn nguy cơ gây ra những thiệt hại nghiêm trọng trên diện rộng. Đợt mưa lớn lần này bao trùm một phạm vi rộng lớn, từ các vùng duyên hải trũng thấp ven biển (Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Khánh Hòa) đến các tỉnh thuộc khu vực Tây Nguyên như Đắk Lắk). Mối nguy hiểm không chỉ tập trung ở một loại hình thiên tai mà là sự kết hợp của nhiều loại hình.
Thứ nhất là loại hình lũ quét và sạt lở đất ở vùng núi và Tây Nguyên. Tại các tỉnh Tây Nguyên và các khu vực đồi núi của miền Trung (bao gồm cả Đắk Lắk), cơ quan khí tượng thủy văn phân tích nguy cơ lũ quét và sạt lở đất đang tăng lên đột ngột. Địa chất ở những khu vực này thường yếu, khi gặp mưa lớn liên tục sẽ dễ bị bão hòa, dẫn đến mất ổn định và gây ra các vụ sạt lở nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng và tài sản của người dân sống ven sườn đồi, núi.
Vụ sạt lở quy mô lớn xảy ra vào sáng 14.11 tại thôn Pứt, xã Hùng Sơn, TP.Đà Nẵng đã gây ra sự chú ý đặc biệt khi thảm họa xảy ra giữa lúc trời nắng ráo, sau nhiều ngày tạnh mưa.
Nhóm nghiên cứu do GS. Đỗ Minh Đức - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQG Hà Nội) - đã đưa ra những lý giải sơ bộ, chỉ rõ nguyên nhân sâu xa không nằm ở điều kiện thời tiết tức thời mà ở cơ chế địa chất phức tạp và sự biến dạng âm thầm của đất.
Vụ sạt lở đã vùi lấp nhiều khu vực và gây tắc tuyến đường ĐH4 hơn 200m, cách đập dâng nước và Đồn Biên phòng Ga Ry khoảng 250m.
Theo nhóm nghiên cứu, hiện tượng sạt lở xảy ra sau 3 ngày không mưa, giữa trời nắng ráo là hiếm gặp, nhưng không phải chưa từng có tiền lệ tại khu vực Quảng Nam (trước đây), và là hệ quả của một quá trình tích lũy ứng suất kéo dài, được gọi là tính lưu biến của đất.
Nguyên nhân chính được xác định là tính lưu biến của sét phong hóa có bề dày lớn và tính dẻo rất cao tại khu vực. Mái dốc bị ảnh hưởng bởi mưa lớn kéo dài trước đó (lượng mưa cuối tháng 10 và đầu tháng 11.2025 vượt ngưỡng duy trì ổn định, với trên 600mm từ 23 đến 29.10). Lượng mưa khổng lồ này làm cho áp lực nước lỗ rỗng trong khối đất tăng cao, làm giảm độ bền cắt của đất.
Đất chuyển từ trạng thái ổn định sang trạng thái mất ổn định. Tuy nhiên, do đất có tính dẻo cao, nó không bị phá hủy ngay lập tức mà chuyển sang trạng thái dẻo. Ở trạng thái dẻo này, khối đất sẽ tiếp tục biến dạng liên tục theo thời gian (tính lưu biến). Quá trình này có thể kéo dài nhiều ngày, tạo ra một hiện tượng "trễ pha" giữa thời điểm hết mưa và thời điểm sạt lở.
Nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, sạt lở ở thôn Pứt chỉ có thể hình thành ở nơi đất có tính dẻo cao và bề dày lớn (hàng chục mét), và được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố như do sự thay đổi thường xuyên của nhiệt độ và lượng mưa, đất có tính dẻo cao trên mái dốc bao giờ cũng hình thành hệ thống khe nứt tách; hoạt động của con người trên đất dốc đã góp phần đẩy nhanh quá trình này.
Do đặc điểm của loại đất này, khi sạt lở xảy ra sẽ không phát sinh tiếng nổ lớn, và đất có thể hóa lỏng gần như hoàn toàn, dịch chuyển nhanh xuống phía dưới như dòng nước.
Trước quy mô và tính chất nguy hiểm của vụ sạt lở, nhóm nghiên cứu đã đưa ra khuyến nghị khẩn cấp liên quan đến vấn đề khơi thông dòng chảy. Nếu sạt lở lấp vào dòng chảy dẫn đến tích nước phần thượng nguồn, cần khẩn trương có phương án khơi thông dòng chảy trước chiều tối 15.11.
Trường hợp quy mô lớn, chưa khai thông được ngay, cần cơ quan chuyên môn đánh giá tác động và khẩn trương di chuyển dân cư ở các vùng đất thấp hạ lưu để phòng tránh nguy cơ vỡ đập chắn tự nhiên.
Vụ sạt lở ở thôn Pứt là lời cảnh báo rõ ràng về mối nguy hiểm tiềm tàng tại các khu vực đất dốc có tầng sét phong hóa dày và dẻo cao. Việc theo dõi sát sao diễn biến biến dạng của mái dốc, đặc biệt sau các đợt mưa lớn kéo dài, cần được ưu tiên hàng đầu trong công tác phòng chống thiên tai.
Thứ hai là lũ lụt sông và ngập úng đô thị. Trong đợt mưa này, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn cho biết đối với các tỉnh ven biển và vùng trũng thấp ven sông, trọng tâm cảnh báo là tình trạng ngập lụt diện rộng và lũ trên các sông.
Mưa lớn khiến mực nước trên nhiều sông từ Quảng Trị đến Khánh Hòa dâng cao vượt mức báo động, đặc biệt tại các khu vực ven sông. Các khu đô thị, tập trung dân cư, và thành phố lớn có nguy cơ ngập úng nghiêm trọng do lượng mưa cực lớn trong thời gian ngắn.
Trước diễn biến phức tạp của mưa lũ, cơ quan khí tượng thủy văn khuyến cáo người dân sống ở các vùng trũng thấp, ven sông, và đặc biệt là khu vực sườn đồi, núi có nguy cơ sạt lở phải tuân thủ nghiêm ngặt các lệnh sơ tán của chính quyền địa phương; tuyệt đối không đi qua hoặc tiếp cận các khu vực đang có lũ, nước chảy xiết, hoặc đã bị ngập sâu, thực hiện chằng chống nhà cửa, gia cố ao hồ, chuồng trại...
Hạn chế di chuyển trong điều kiện mưa lớn và lũ lụt. Nếu buộc phải di chuyển, cần theo dõi sát sao thông tin giao thông và tránh các tuyến đường ngập sâu, khu vực đèo dốc có nguy cơ sạt lở.
Đợt mưa lũ này là lời nhắc nhở rõ ràng về tính chất khắc nghiệt và khó lường của thiên tai tại miền Trung. Sự chủ động, tinh thần cảnh giác cao độ của người dân cùng với sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền là yếu tố then chốt để hạn chế tối đa thiệt hại.
