Gen Z và văn hóa meme: Từ 'giỡn chơi' trên mạng đến vấn đề xã hội nghiêm túc
Đối với Gen Z, meme không chỉ là trò vui trên mạng. Những hình ảnh chế ngắn gọn, dí dỏm này đang trở thành một dạng “ngôn ngữ xã hội”.
Một dự án nghiên cứu mới của Đại học RMIT Việt Nam đang ghi nhận và phân tích chính xu hướng thú vị này, đặc biệt là Gen Z dùng meme để nói về vấn đề xã hội nghiêm túc, như bình đẳng giới.
Meme - ngôn ngữ giao tiếp của Gen Z
Văn hóa meme không còn xa lạ với người dùng mạng xã hội tại Việt Nam. Từ Facebook đến TikTok, những hình ảnh hài hước được Gen Z sáng tạo và lan truyền với tốc độ chóng mặt, trở thành một phần trong cách họ quan sát và bình luận về đời sống.
Theo báo cáo Digital 2025 Vietnam của DataReportal, nhóm tài khoản giải trí, meme và chế nhại là một trong những loại nội dung được theo dõi nhiều nhất, chiếm tới 28,7% người dùng mạng xã hội.
Giảng viên, ThS Nguyễn Thị Nam Phương (RMIT) lý giải: Meme được yêu thích vì dễ hiểu, trực quan và thường xuyên chạm đến những trải nghiệm quen thuộc của giới trẻ. Chính sự nhanh, gọn và dí dỏm khiến chúng trở thành một ‘cú like’ dễ dàng hoặc một mẩu chuyện để chia sẻ với bạn bè.
Nhờ tính lan truyền mạnh và dễ đồng cảm, meme đóng vai trò như chiếc cầu nối cảm xúc trong đời sống số. Tuy nhiên, những năm gần đây, meme không chỉ dừng lại ở giải trí.
Khi meme trở thành “vũ khí mềm” trong tranh luận giới
Gen Z, thế hệ lớn lên cùng internet, đang sử dụng meme để bàn về các chủ đề xã hội, trong đó có những vấn đề nhạy cảm như bình đẳng giới, định kiến giới hay phân biệt giới tính.
Tiến sĩ Bùi Quốc Liêm (RMIT) cho rằng: Khi muốn chạm đến những chủ đề dễ gây tranh cãi, meme giúp Gen Z giản lược hóa vấn đề mà không làm mất đi sắc thái cảm xúc. Điều đó mở ra một không gian để người trẻ chia sẻ quan điểm và kết nối cộng đồng.
Trào lưu này đã xuất hiện trên thế giới từ nhiều năm trước. Năm 2018, phong trào #MeToo chứng kiến sự bùng nổ của hàng nghìn meme về nữ quyền và quấy rối tình dục. Trước đó, hashtag #distractinglysexy cũng lan rộng khi các nhà khoa học nữ chế meme phản đối phát ngôn mang tính phân biệt giới của một nhà khoa học đoạt giải Nobel.
Ngay cả meme nổi tiếng “bạn trai xao nhãng”, được trao danh hiệu “Meme của năm 2017” cũng từng trở thành chủ đề tranh luận vì hàm chứa định kiến giới, dù sau đó được biến tấu thành vô số phiên bản không liên quan đến giới.
Tất cả cho thấy meme hoàn toàn có thể trở thành công cụ phản biện xã hội.
Meme là hình ảnh hoặc video kèm tiêu đề hoặc âm thanh mang tính giải trí một cách hài hước, được truyền bá rộng rãi trên mạng xã hội
Gen Z Việt Nam: Giải mã vấn đề giới qua… ảnh chế
Tại Việt Nam, những cuộc tranh luận về giới diễn ra thường xuyên trên mạng xã hội, trong bối cảnh giới trẻ phải dung hòa giữa giá trị hiện đại và những ảnh hưởng từ tư tưởng truyền thống.
Dự án nghiên cứu về cách Gen Z sử dụng meme để nói về định kiến giới trên Facebook mà nhóm giảng viên ngành truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT Việt Nam đang triển khai nhằm xác định hình thức vận động bình đẳng giới mới, và đưa ra gợi ý cho các thương hiệu cũng như tổ chức có lực lượng nhân sự trẻ.
Kết quả ban đầu cho thấy: Gen Z đang dùng meme để “bóc tách” các chủ đề khó như định kiến với fangirl, tình yêu - tình dục, hình ảnh phụ nữ nơi công sở hay bạo lực hẹn hò.
Họ thể hiện cảm xúc bằng cách tự tạo meme, chỉnh sửa meme hoặc bình luận bên dưới những meme được lan truyền; các meme dùng chơi chữ, thành ngữ hoặc bối cảnh ngày lễ (Valentine, Tết, 8.3…) thường rất thu hút vì chạm đúng trải nghiệm thực tế về phân chia việc nhà, kỳ vọng giới, quà tặng…
Giảng viên Lương Vân Lam (RMIT) nhận định: "Meme đang tạo ra một “vùng an toàn” để giới trẻ lên tiếng. Với một chủ đề vốn nghiêm túc như bình đẳng giới, đây là cơ hội để người trẻ bày tỏ cảm xúc và thảo luận một cách tự nhiên hơn".
Ý nghĩa đối với thương hiệu và môi trường làm việc
Việc "thấu hiểu" văn hóa meme của Gen Z sẽ giúp các thương hiệu thiết kế chiến dịch marketing gần gũi, chân thực, phản ánh đúng hệ giá trị của người trẻ; doanh nghiệp xây dựng chính sách, truyền thông nội bộ hoặc chương trình phát triển nhân sự phù hợp hơn với nhân viên Gen Z, đặc biệt khi xu hướng meme có thể cho thấy cảm xúc và phản ứng của họ.
Ngoài ra, nghiên cứu của RMIT cũng giúp công chúng hiểu rõ hơn cách Gen Z giao tiếp và cách các quan niệm về giới đang thay đổi trong xã hội Việt Nam.
Giảng viên Nam Phương nhận định: "Trong Tháng hành động vì bình đẳng giới, hãy để ý kỹ những meme bạn lướt qua. Đằng sau tiếng cười có thể là một thông điệp rất thật về sự chuyển mình của xã hội".
Hiểu nhanh về meme và độ viral trên mạng xã hội
Hầu hết meme đều xuất phát từ một sự kiện, hình ảnh hay vấn đề đang được xã hội quan tâm và bàn luận nhiều.
Yếu tố tạo nên một meme viral: Bắt đúng xu hướng và chạm thị hiếu công chúng; hài hước, dễ hiểu, dễ chia sẻ. Có khả năng “biến hình”: càng nhiều phiên bản chế khác nhau, meme càng dễ lan rộng vì tạo ra nhiều góc nhìn và sự tò mò.