Chuyên gia nêu giải pháp giảm tác động và ứng phó với biến đổi khí hậu

Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS Đinh Diệp Anh Tuấn, chuyên gia về biến đổi khí hậu (BĐKH), Viện Mekong - về vấn đề này.

- Thưa tiến sĩ, vì sao trong các năm qua, đặc biệt là năm nay tình hình bão lụt trong vùng Đông Nam Á diễn ra càng ngày càng lớn và gay gắt?

- TS Đinh Diệp Anh Tuấn: Trong những năm gần đây, đặc biệt là trong năm nay, bão gây thiệt hại nhiều nơi ở khu vực Đông Nam Á.

Những cơn bão gia tăng về cường độ, tần suất cực đoan và mức độ tàn phá. Nguyên nhân chính được xác định từ ba nhóm yếu tố: BĐKH toàn cầu; sự nóng lên bất thường của các đại dương và sự thay đổi trong các mô hình khí quyển - hoàn lưu gió mùa.

Theo báo cáo đánh giá Ủy ban liên chính phủ về BĐKH (IPCC) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng khoảng 1,1°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Kéo theo tần suất và cường độ các hiện tượng thời tiết cực đoan tăng rõ rệt.

Bên cạnh đó, hiện tượng ấm lên của khí quyển làm tăng hơi nước trong không khí. Tạo điều kiện hình thành các cơn bão mạnh mang hơi nước nhiều hơn. Khiến cho các cơn bão có thể mang lượng mưa cao hơn, so với các cơn bão ở giai đoạn 30 năm trước.

Ngoài ra, tương tác giữa hiện tượng El Niño/La Niña và BĐKH có thể làm hệ thống thời tiết trở nên cực đoan hơn, các cơn bão mạnh có xu thế xuất hiện nhiều hơn trước.

Theo một số tổ chức nghiên cứu khí hậu, thủy văn và BĐKH cho biết: Điều kiện ENSO đang ở trạng thái trung tính và khả năng La Nina (gắn với hiện tượng mưa bão nhiều ở khu vực Đông Nam Á) xuất hiện vào cuối năm nên số lượng bão trên Biển Đông ở mức xấp xỉ hoặc cao hơn trung bình nhiều năm.

- TS nhận xét gì về hàng loạt cơn bão ảnh hưởng đến Việt Nam trong năm nay?

- TS Đinh Diệp Anh Tuấn: Tại Việt Nam, hơn 14 cơn bão và áp thấp nhiệt đới có hướng di chuyển hoặc vùng ảnh hưởng liên quan đến Biển Đông, xuất hiện từ đầu năm 2025 đến nay. Con số này cao hơn so với trung bình nhiều năm (khoảng 10 - 12 cơn bão/năm và 3 - 4 cơn ảnh hưởng trực tiếp). Trong đó, đáng chú ý là sự xuất hiện của các cơn bão có quỹ đạo khó đoán, thường tăng cấp nhanh khi vào đến gần bờ và lượng mưa đi kèm lớn, mưa kéo dài gây ngập lụt diện rộng.

Ngoài ra, các cơn bão năm nay thể hiện rõ xu thế tổng lượng mưa và mức độ tàn phá lớn hơn do hoàn lưu rộng, kết hợp với không khí lạnh, dải hội tụ và nhiễu động gió mùa.

- Trong năm nay các tỉnh miền Bắc, miền Trung, cũng như ĐBSCL xuất hiện mưa bão và lũ lụt nhiều. Ngoài thiên tai, có ý kiến cho rằng cũng có góp phần của "nhân tai", ông nhận định thế nào?

- TS Đinh Diệp Anh Tuấn: Tình trạng mưa bão, lũ lụt nghiêm trọng tại các tỉnh trong năm nay không chỉ có hoàn toàn do nguyên nhân từ yếu tố thiên tai. Những năm gần đây, nhiều nhà khoa học và quản lý đã đưa ra nhận định rằng “nhân tai” -tức các tác động từ con người - cũng góp phần làm tăng mức độ rủi ro.

Một số yếu tố đáng chú ý như: giảm diện tích rừng đầu nguồn, suy giảm mảng xanh tự nhiên; đô thị hóa nhanh làm giảm diện tích thấm nước, tăng dòng chảy mặt; san lấp ao hồ, phát triển hạ tầng thiếu quy hoạch tích hợp thoát nước; thay đổi dòng chảy do vận hành hồ - đập thủy điện, khai thác cát quá mức gây xói mòn bờ sông.... Dù các nguyên nhân này không tạo ra bão.

Tuy nhiên, chúng khuếch đại tác động của bão và mưa lớn, khiến hệ thống đô thị - nông thôn dễ bị tổn thương hơn. Khi lượng mưa lớn cùng với bão xảy ra chúng sẽ tác động gây ra lụt lội trên diện rộng.

- Với vai trò nhà nghiên cứu ở Viện nghiên cứu BĐKH, nay là Viện Mekong, ông có những khuyến cáo gì để giảm tác động và ứng phó với BĐKH?

- TS Đinh Diệp Anh Tuấn: Để giảm tác động của thiên tai, ứng phó tác động BĐKH, chúng tôi thấy rằng tư duy, định hướng các giải pháp ứng phó chủ động/chống chịu thiên tai và tác động BĐKH có thể được nhân rộng ứng dụng và hành động để giảm thiểu và tăng cường khả năng chống chịu thiên tai.

Chẳng hạn như việc rà soát xem xét lại các quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch không gian để giảm tổn thương và rủi ro thiên tai. Tăng cường dự báo và cảnh báo sớm để đảm bảo tính chủ động ứng phó cho các cộng đồng, các khu vực có nguy cơ bị tác động do thiên tai. Tăng cường gia cố hạ tầng phòng chống thiên tai. Đặc biệt tăng cường áp dụng những giải pháp dựa vào tư nhiên (NbS) để tăng tính linh hoạt và khả năng chịu đựng của các cơ sở hạ tầng, trước tác động từ những sự kiện thời tiết cực đoan.

Ngành chức năng cũng nên xem xét việc phát triển hệ thống đập thủy điện; hợp tác quốc tế - chia sẻ kinh nghiệm, đặc biệt chia sẻ thông tin, dữ liệu khí tượng thủy văn để cùng phân tích đánh giá, dự báo xu thế, cảnh báo sớm cho những sự kiện cực đoan. Đồng thời, nâng cao nhận thức, xây dựng nguồn lực và lập kế hoạch ứng phó khẩn cấp để đảm bảo tính chủ động thích ứng trong cộng đồng dân cư ở những khu vực có rủi ro thiên tai cao.

Tóm lại, Việt Nam cần có giải pháp đồng bộ và hợp tác quốc tế trong việc thích nghi và hạn chế những tác động của BĐKH.

- Xin cảm ơn TS Đinh Diệp Anh Tuấn về những chia sẻ.

Văn Kim Khanh