TS–DS Nguyễn Quốc Bình hé lộ sự thật về thuốc ung thư Pembroria

Sự xuất hiện của thuốc điều trị ung thư Pembroria – một phiên bản biosimilar (thuốc sinh học tương tự) của Pembrolizumab do Nga sản xuất – đang tạo nên làn sóng quan tâm mạnh mẽ trong cộng đồng bệnh nhân ung thư. Giá thấp hơn đáng kể so với thuốc phát minh Keytruda (thuốc innovator – thuốc phát minh) của Mỹ. Khiến nhiều người kỳ vọng, đây sẽ là cơ hội mở rộng cánh cửa điều trị cho hàng nghìn bệnh nhân đang phải vật lộn với chi phí khổng lồ.

Tuy nhiên, cùng lúc đó là không ít câu hỏi còn bỏ ngỏ: Thuốc này thực chất là gì? Chất lượng và hiệu quả liệu có tương đương thuốc gốc (innovator)? Ai là người có thể sử dụng và liệu có phải “cứ bị ung thư là dùng được”?

Để giải đáp những băn khoăn này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS–DS Nguyễn Quốc Bình - Giảng viên Dược lý - Dược lâm sàng, Trường Đại học Khoa học sức khỏe - một chuyên gia Dược lý- Dược lâm sàng nhiều năm kinh nghiệm trong thẩm định, giám sát và sử dụng thuốc sinh học tại bệnh viện.

-Gần đây thuốc Pembroria điều trị ung thư của Nga được nhắc đến nhiều. Anh có thể nói rõ Pembroria thực chất là gì?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Pembroria là một thuốc sinh học tương tự, hay còn gọi là biosimilar, của Pembrolizumab. Điều đó có nghĩa thuốc này không phải bản sao hóa học như thuốc generic (bản sao thuốc biệt dược) của thuốc hóa dược. Với biosimilar, nhà sản xuất phải chứng minh rằng thuốc của họ có cấu trúc, tính chất sinh học, khả năng gắn kết, đáp ứng miễn dịch và mức độ an toàn tương đương với thuốc phát minh – trong trường hợp này là Keytruda.

Biosimilar không cần lặp lại tất cả thử nghiệm lâm sàng của thuốc phát minh. Chỉ cần chứng minh đủ sự tương đồng để cơ quan quản lý thấy rằng thuốc mới không gây ra khác biệt đáng kể về mặt lâm sàng. Và theo quy định, biosimilar không bao giờ được phép có phạm vi chỉ định rộng hơn thuốc phát minh. Chỉ có thể bằng hoặc ít hơn.

-Anh giải thích có thể giải thích rõ hơn về cơ chế hoạt động của thuốc Pembrolizumab, cụ thể là nó "sử dụng chính hệ miễn dịch của cơ thể để tiêu diệt tế bào ung thư" khác biệt như thế nào so với cơ chế "tác động trực tiếp" của hóa trị, xạ trị truyền thống?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Pembrolizumab là một kháng thể đơn dòng, tức là một loại protein có cấu trúc đặc hiệu được tạo ra bằng công nghệ sinh học. Nó không tiêu diệt tế bào ung thư theo cách truyền thống như hóa trị hay xạ trị. Thay vào đó, thuốc hoạt động bằng cách khóa lại một cái “phanh” trên tế bào lympho T – đó là thụ thể PD-1. Khi thụ thể này bị khóa, tế bào T được giải phóng khỏi cơ chế ức chế tự nhiên và trở nên mạnh mẽ hơn trong việc nhận diện và tấn công, tiêu diệt tế bào ung thư.

Điểm quan trọng nhất mà người bệnh cần hiểu là: để thuốc này hoạt động, tế bào ung thư phải có biểu hiện của PD-L1 hoặc PD-L2 – những protein giúp tế bào ung thư “giả vờ” giống tế bào bình thường và thoát khỏi hệ miễn dịch. Khi có sự biểu hiện này, Pembrolizumab mới có thể tạo ra sự tương tác đúng đích và kích hoạt hệ miễn dịch chống lại khối u. Còn nếu khối u không biểu hiện PD-L1, thuốc gần như không có tác dụng.

-Vậy cơ chế miễn dịch này khác thế nào với hóa trị hay xạ trị – những phương pháp bệnh nhân đã rất quen thuộc, thưa anh?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Sự khác biệt nằm ở bản chất của cách tiêu diệt tế bào. Hóa trị là dùng các chất độc tế bào để giết nhanh những tế bào đang phân chia, mà không phân biệt đó là tế bào ung thư hay tế bào lành. Xạ trị dùng năng lượng cao đốt cháy hoặc làm vỡ vật liệu di truyền. Cả hai đều có khả năng tấn công mạnh, nhưng cũng gây tổn thương mô lành.

Còn Pembrolizumab thì không trực tiếp tấn công tế bào ung thư. Nó chỉ tạo điều kiện để hệ thống miễn dịch của chính cơ thể làm công việc đó. Khi hệ miễn dịch nhận diện đúng kẻ thù, nó có thể tiêu diệt khối u một cách chính xác hơn, ít “vạ lây” hơn. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa thuốc miễn dịch an toàn tuyệt đối. Nó có những vấn đề riêng, như phản ứng miễn dịch quá mức vào các cơ quan khác, nhưng cơ chế nền thì hoàn toàn khác hai phương pháp truyền thống.

-Vậy thuốc Pembroria này được dùng cho những bệnh nhân ung thư nào?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Chúng ta không thể nói một câu đơn giản rằng “thuốc dùng cho ung thư này hay ung thư kia”. Trên thực tế, Pembrolizumab đã được phê duyệt trong nhiều bệnh cảnh khác nhau như u lympho, một số ung thư đường tiết niệu, ung thư đầu cổ, dạ dày, đại trực tràng có tình trạng mất ổn định vi vệ tinh, ung thư cổ tử cung, gan, thực quản hay ung thư vú bộ ba âm tính. Nhưng dù ở bất kỳ bệnh nào, nguyên tắc cốt lõi vẫn vậy: bệnh nhân chỉ có thể dùng thuốc khi khối u có biểu hiện PD-L1 đạt ngưỡng cần thiết, hoặc có những đặc điểm phân tử cụ thể. Không có xét nghiệm, không thể chỉ định.

Nhiều người đọc báo thấy nói đến Pembrolizumab trong ung thư phổi nên dễ hiểu lầm rằng tất cả bệnh nhân ung thư phổi đều dùng được. Hoàn toàn không phải. Trong ung thư phổi, thuốc chỉ hiệu quả ở những nhóm có biểu hiện PD-L1 cao hoặc có những điều kiện riêng biệt. Nếu tế bào ung thư phổi của người bệnh không biểu hiện PD-L1, thì thuốc cũng không có giá trị gì. Đây là điểm mà nhiều bài báo thường bỏ qua khiến người đọc hiểu nhầm.

-Vậy còn hiệu quả thực tế? Rất nhiều người muốn biết thuốc Pembroria này mạnh đến mức nào?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Câu hỏi này ai cũng quan tâm nhưng lại là câu khó trả lời nhất. Không có bác sĩ hay nhà khoa học nào có thể đưa ra một con số chính xác cho từng bệnh nhân hay từng loại ung thư. Những gì chúng ta có hiện nay chủ yếu là dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng. Nhưng thử nghiệm chỉ là trên một nhóm bệnh nhân có tiêu chuẩn lựa chọn rất chặt chẽ. Đưa ra thực tế, hiệu quả có thể khác.

Điều mà khoa học yêu cầu là phải theo dõi sau lưu hành, tức là theo dõi những bệnh nhân thực sự dùng thuốc ngoài đời sống. Quá trình này kéo dài từ 2 đến 3 năm, đôi khi lâu hơn. Chỉ khi đó các số liệu mới đủ mạnh để kết luận về mức độ hiệu quả trong cộng đồng. Vì vậy, tất cả những khẳng định kiểu “rất hiệu quả”, “cứ dùng là đáp ứng”, “cứ ung thư này là phù hợp”… đều là cách nói không khoa học. Có bệnh nhân đáp ứng rất tốt, nhưng cũng có người hầu như không đáp ứng.

-Vậy có thể nói Pembroria tốt hơn hay kém hơn Keytruda?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Câu trả lời rất rõ ràng: hiện tại chưa thể nói. Việc đánh giá lâm sàng một cách xác đáng nhất phải dựa trên dữ liệu thực tế (dữ liệu đời thực). Pembroria mới được cấp phép và bắt đầu sử dụng. Chúng ta cần thời gian để theo dõi phản ứng của bệnh nhân Việt Nam, xem hiệu quả trên từng nhóm bệnh và xem có xuất hiện tác dụng phụ nào đặc thù hay không. Nếu một ai đó khẳng định chắc chắn thuốc “tốt hơn”, “kém hơn” hay “hiệu quả tương đương” ở thời điểm này thì đều là nhận định cảm tính, không có đủ bằng chứng xác đáng. Khoa học không hoạt động theo kiểu cảm tính.

-Vậy trong thực hành, bác sĩ và hội đồng chuyên môn sẽ dựa vào điều gì để quyết định sử dụng Pembroria hay Keytruda?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Đầu tiên phải dựa vào chỉ định được Bộ Y tế phê duyệt. Trong mỗi thuốc đều có tờ hướng dẫn sử dụng, ghi rõ chỉ định được cấp phép. Hội đồng thuốc và điều trị của mỗi bệnh viện sẽ so sánh xem chỉ định của biosimilar có đầy đủ hay không, có tương đương với thuốc phát minh hay không. Nếu bằng, thì biosimilar có thể là lựa chọn hợp lý. Nếu hẹp hơn, bác sĩ phải cân nhắc tùy trường hợp.

Khi một thuốc mới được đưa vào bệnh viện, nhất là thuốc sinh học, việc sử dụng sẽ đi kèm theo dõi chặt chẽ. Tất cả phản ứng bất lợi, hiệu quả, sự khác biệt giữa nhóm bệnh nhân Việt Nam và dữ liệu quốc tế đều được ghi nhận. Sau một thời gian, thường là một đến hai năm, bệnh viện sẽ có dữ liệu để đánh giá sâu hơn và ra quyết định điều chỉnh.

-Theo quan điểm cá nhân của anh, Pembroria có thể là một lựa chọn tốt cho bệnh nhân Việt Nam không?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Tôi cho rằng việc có thêm một biosimilar là điều tích cực. Nó giúp giảm chi phí và giúp nhiều người tiếp cận được điều trị hơn (hiện thuốc Pembroria có giá khoảng 18 triệu đồng/ lọ, còn Keytruda có giá khoảng 60 triệu đồng/ lọ- PV). Nhưng tôi cũng phải nhấn mạnh rằng chúng ta cần kiểm chứng bằng dữ liệu thực tế. Thuốc phát minh có ưu điểm là đã có rất nhiều dữ liệu từ khắp nơi trên thế giới. Thuốc biosimilar mới thì chưa có dữ liệu phong phú như vậy. Việc đánh giá phải dựa vào thời gian và bệnh nhân thực. Kết luận sớm quá đều không chính xác.

-Nhiều người thắc mắc vì sao thuốc Pembroria của Nga lại rẻ hơn tới 1/3 so với thuốc Keytruda của Mỹ, dù có cùng hoạt chất Pembrolizumab. Điều này có đáng lo?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Giá rẻ là chuyện hoàn toàn bình thường đối với biosimilar. Thuốc phát minh như Keytruda tốn rất nhiều tiền cho nghiên cứu cơ bản, cho quá trình phát triển kéo dài hàng chục năm, và cho những thất bại trong nghiên cứu. Khi bản quyền hết hoặc khi có biosimilar đủ điều kiện ra đời, những thuốc mới này không phải trả chi phí nghiên cứu phát minh và không phải gánh chi phí bản quyền. Bởi vậy, giá rẻ hơn là điều tự nhiên, chứ không có nghĩa chất lượng thấp.

Công nghệ sản xuất của mỗi hãng là bí mật. Ngay cả hãng phát minh cũng không công bố đầy đủ. Vì vậy, không ai có thể khẳng định nước này làm tốt hơn nước kia. Điều duy nhất chúng ta có thể dựa vào là hồ sơ thẩm định của cơ quan quản lý. Nếu được cấp phép, nghĩa là đạt chuẩn.

-Như vậy, việc giá rẻ có giúp bệnh nhân tiếp cận điều trị tốt hơn không, thưa anh?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Chắc chắn. Một trong những lý do quan trọng nhất mà thế giới thúc đẩy phát triển biosimilar là để giảm giá thuốc sinh học và giúp bệnh nhân tiếp cận dễ hơn. Khi Keytruda có giá khoảng 60 triệu đồng/lọ, rất nhiều người bệnh không thể theo đuổi điều trị dài hạn. Khi Pembroria xuất hiện với mức giá thấp hơn nhiều, khả năng tiếp cận của người bệnh tăng lên đáng kể.

Dù vậy, tôi cũng phải nhấn mạnh rằng giá rẻ không có nghĩa bệnh nhân nên tự ý chuyển thuốc hay đòi đổi thuốc. Tất cả thay đổi này phải dựa trên đánh giá của bác sĩ điều trị, chứ không đơn thuần là vấn đề giá cả.

-Điều quan trọng nhất mà người bệnh cần hiểu khi nói về Pembrolizumab là gì, thưa anh?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Điều quan trọng nhất là: không phải ai cũng dùng được thuốc này. Dù báo chí có thể khiến người ta cảm giác đây là một loại thuốc “thần kỳ”, nhưng bản chất thuốc chỉ hiệu quả khi tế bào ung thư có biểu hiện PD-L1 hoặc có những đặc điểm phân tử nhất định. Người bệnh phải được làm xét nghiệm để biết mình có phù hợp hay không. Không nên nghe truyền miệng rồi tự tin rằng thuốc này chữa được tất cả.

Thứ hai, việc so sánh hai thuốc – thuốc phát minh và biosimilar – là chuyện của thời gian, bằng chứng và chuyên môn. Không nên vội vàng kết luận. Việc lựa chọn thuốc phải dựa trên chỉ định, điều kiện của người bệnh, và phác đồ điều trị của bác sĩ.

Thứ ba, sự xuất hiện của biosimilar là dấu hiệu tốt cho khả năng tiếp cận của người bệnh. Nhưng hiệu quả đến đâu hay không vẫn là chuyện khoa học, không phải chuyện cảm tính hay truyền thông.

-Bộ Y tế đã cấp phép lưu hành, không biết thuốc Pembroria có được bảo hiểm y tế chi trả không?

-TS–DS Nguyễn Quốc Bình: Tính đến thời điểm gần nhất tôi cập nhật, tức là ngày 17.11.2025, chưa có Pembrolizumab nào – dù là thuốc phát minh hay biosimilar – được bảo hiểm y tế thanh toán. Tất cả đều phải tự chi trả. Tuy nhiên, Keytruda có chương trình hỗ trợ từ hãng đã duy trì trong nhiều năm. Còn Pembroria thì hiện chưa có chương trình hỗ trợ tương tự mà tôi được biết.

-Xin cảm ơn TS–DS Nguyễn Quốc Bình về những chia sẻ rất bổ ích này!

Hồ Quang (thực hiện)