Trung Quốc tìm cách không cho quân đội Mỹ tiếp cận đất hiếm
Bắc Kinh lên kế hoạch tạo cơ chế đặc biệt để thực hiện cam kết với Mỹ, nhưng vẫn giữ kiểm soát chặt chẽ với các nhà thầu cho quân đội Mỹ.
Kể từ tháng 4, Bắc Kinh đã sử dụng các hạn chế xuất khẩu nam châm đất hiếm mạnh để giành được nhượng bộ từ Mỹ trong cuộc chiến thương mại. Sau lệnh đình chiến ngày 30.10 giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình, trong đó cả hai bên đều nhượng bộ, Trung Quốc đã cam kết công khai cấp giấy phép chung để nới lỏng dòng chảy của các vật liệu được kiểm soát.
Tính "hai mặt" của đất hiếm mà Trung Quốc e ngại
Trong khi ông Trump đã nói rằng việc Bắc Kinh cấp giấy phép chung sẽ đánh dấu sự kết thúc trên thực tế của các biện pháp hạn chế xuất khẩu đối với vật liệu quan trọng, Bắc Kinh dường như đang giữ một số biện pháp kiểm soát, ngay cả khi cố gắng nới lỏng xuất khẩu cho các mục đích sử dụng dân sự đã được chứng minh.
Nam châm đất hiếm và các vật liệu hạn chế khác được sử dụng rộng rãi trong hàng hóa dân dụng như xe điện và máy bay chở khách, nhưng cũng cần thiết trong máy bay chiến đấu, tàu ngầm và máy bay không người lái tấn công.
Đây chính là điểm khó khăn của vấn đề. Nhiều vật liệu quan trọng có "mục đích kép" - chúng cần thiết cho cả ứng dụng dân sự lẫn quân sự. Một nam châm đất hiếm có thể được sử dụng trong động cơ xe điện hoặc trong hệ thống dẫn đường của tên lửa. Làm thế nào để Trung Quốc cho phép mục đích sử dụng này trong khi hạn chế mục đích kia?
Để giải quyết thách thức từ "mục đích kép", Trung Quốc có kế hoạch nới lỏng dòng chảy của đất hiếm và các vật liệu hạn chế khác sang Mỹ bằng cách thiết kế một hệ thống sẽ loại trừ các công ty có quan hệ với quân đội Mỹ trong khi đẩy nhanh phê duyệt xuất khẩu cho các công ty khác.
Hệ thống "người dùng cuối được xác thực" (validated end-user - VEU) sẽ cho phép lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình thực hiện cam kết với Tổng thống Trump về việc tạo thuận lợi cho xuất khẩu các vật liệu như vậy trong khi đảm bảo chúng không rơi vào tay các nhà cung cấp quân sự Mỹ - một mối quan tâm cốt lõi đối với Trung Quốc.
Nếu được thực hiện nghiêm ngặt, hệ thống có thể tạo ra thách thức đặc biệt cho các công ty có cả khách hàng dân sự và quốc phòng. Nhiều công ty ô tô lớn, ví dụ, sản xuất xe cho thị trường tiêu dùng nhưng cũng cung cấp xe quân sự. Các nhà sản xuất hàng không vũ trụ tương tự có thể sản xuất cả máy bay thương mại và máy bay quân sự.
Học cách của Mỹ
Cơ chế VEU mà Bắc Kinh đang xem xét được mô phỏng theo luật và quy trình của Mỹ, giống như phần lớn kiến trúc kiểm soát xuất khẩu của Bắc Kinh.
Theo phiên bản Mỹ của hệ thống VEU, đã hoạt động từ năm 2007, một số công ty Trung Quốc nhất định được phép mua hàng hóa nhạy cảm theo giấy phép chung - về cơ bản là một cơ chế phê duyệt xuất khẩu đơn giản hóa - thay vì cần giấy phép riêng cho từng giao dịch mua.
Điều này giúp nhập khẩu hàng hóa được kiểm soát như hóa chất hoặc thiết bị sản xuất chip dễ dàng hơn, nhưng yêu cầu các công ty chấp nhận việc chính phủ Mỹ kiểm tra cơ sở của họ, cùng các bước khác, để xác minh tuân thủ chương trình.
Việc Trung Quốc học hỏi từ hệ thống Mỹ là điều đáng chú ý. Nó cho thấy rằng bất chấp căng thẳng địa chính trị, hai nước đang sao chép các công cụ chính sách của nhau. Hệ thống VEU của Mỹ đã chứng minh hiệu quả trong việc cân bằng giữa tạo thuận lợi cho thương mại và duy trì an ninh quốc gia, và Trung Quốc hy vọng đạt được sự cân bằng tương tự.
Bắc Kinh chưa làm rõ công ty nào sẽ đủ điều kiện nhận giấy phép chung, hoặc chính xác những lợi ích nào mà giấy phép như vậy sẽ mang lại. Cũng không rõ thời hạn bảo vệ VEU sẽ kéo dài bao lâu.
Trước đó, theo hệ thống của Mỹ, các công ty Trung Quốc được phép nhận mua hàng theo VEU đôi khi bị thu hồi quyền này, điều đã gây lo ngại ở Bắc Kinh. Kết quả là, nhiều công ty có thể tiếp tục quyết định tìm kiếm các nguồn thay thế của các sản phẩm được kiểm soát, ngay cả khi họ có thể hưởng lợi từ thỏa thuận VEU của Trung Quốc.
Sự không chắc chắn này là một vấn đề thực sự cho các công ty. Ngay cả khi họ nhận được tư cách VEU, họ không thể chắc chắn nó sẽ kéo dài bao lâu. Điều này có thể khiến các công ty miễn cưỡng dựa vào nguồn cung Trung Quốc, thậm chí khi chúng trở nên dễ tiếp cận hơn.
Chiến lược dài hạn của Trung Quốc
Hệ thống VEU phản ánh một chiến lược tinh vi hơn từ Trung Quốc. Thay vì sử dụng kiểm soát xuất khẩu như một công cụ thiếu hiệ quả hoặc cho phép xuất khẩu thậm chí cấm nó, Bắc Kinh đang cố gắng tạo ra một hệ thống uyển chuyển hơn.
Việc này giúp Trung Quốc thực hiện cam kết quốc tế trong khi vẫn duy trì kiểm soát; Phân biệt giữa các loại khách hàng và xử lý họ khác nhau; Duy trì đòn bẩy đối với các công ty Mỹ bằng cách kiểm soát quyền tiếp cận vật liệu quan trọng; Tránh đẩy các công ty đi quá nhanh sang các nguồn cung thay thế...
Đây là một cách tiếp cận phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ đơn giản cấm xuất khẩu, và có khả năng hiệu quả hơn trong dài hạn. Tuy nhiên, việc thực hiện một hệ thống như VEU sẽ không đơn giản.
Việc này đòi hỏi xác định ai là "người dùng cuối" trong chuỗi cung ứng phức tạp; Theo dõi việc sử dụng thực tế của vật liệu sau khi chúng được xuất khẩu; Thực thi các hạn chế khi phát hiện vi phạm; Duy trì tính minh bạch để các công ty hiểu các quy tắc; Cân bằng an ninh và thương mại một cách liên tục...
Mỹ đã mất nhiều năm để hoàn thiện hệ thống VEU của mình, và vẫn còn những thách thức. Trung Quốc sẽ phải đối mặt với những khó khăn tương tự.
Tương lai của chuỗi cung ứng đất hiếm
Dù hệ thống VEU của Trung Quốc cuối cùng sẽ như thế nào, sự không chắc chắn xung quanh nó đã thúc đẩy nhiều công ty tìm kiếm các nguồn cung thay thế cho đất hiếm và các vật liệu quan trọng khác.
Các dự án khai thác đất hiếm mới đang được phát triển ở Úc, Canada, và Mỹ. Các công ty đang đầu tư vào công nghệ tái chế để phục hồi đất hiếm từ điện tử cũ. Và một số đang tìm cách thiết kế lại sản phẩm để sử dụng ít đất hiếm hơn hoặc sử dụng các vật liệu thay thế.
Trong dài hạn, những nỗ lực này có thể giảm sự phụ thuộc toàn cầu vào đất hiếm của Trung Quốc. Nhưng trong ngắn hạn, hầu hết các công ty sẽ phải làm việc với bất kỳ hệ thống nào mà Bắc Kinh quyết định thực hiện và hy vọng rằng nó sẽ cung cấp quyền tiếp cận đáng tin cậy vào các vật liệu quan trọng mà họ cần.
