Chuyên gia hiến kế cách chống sạt lở trên các tuyến giao thông miền núi

Tình hình mưa lũ cuối tháng 10, tháng 11.2025 tại các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa và khu vực Nam Trung Bộ đang diễn biến cực kỳ phức tạp. Mưa lớn kéo dài không chỉ gây ngập lụt cục bộ mà còn kích hoạt hàng loạt vụ sạt lở kinh hoàng trên các tuyến quốc lộ, tỉnh lộ, gây cắt đứt giao thông, cô lập khu dân cư và gây ra những mất mát lớn về người và tài sản.

Tại các tỉnh Tây Nguyên và các khu vực đồi núi của miền Trung (bao gồm cả Đắk Lắk), cơ quan khí tượng thủy văn phân tích nguy cơ lũ quét và sạt lở đất đang tăng lên đột ngột. Địa chất ở những khu vực này thường yếu, khi gặp mưa lớn liên tục sẽ dễ bị bão hòa, dẫn đến mất ổn định và gây ra các vụ sạt lở nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng và tài sản của người dân sống ven sườn đồi, núi.

Vụ sạt lở quy mô lớn xảy ra vào sáng 14.11 vừa qua tại thôn Pứt, xã Hùng Sơn, TP.Đà Nẵng đã gây ra sự chú ý đặc biệt khi thảm họa xảy ra giữa lúc trời nắng ráo, sau nhiều ngày tạnh mưa.

Đáng chú ý, lũ trên sông Kôn (Bình Định) và sông Ba (Phú Yên) được dự báo tiếp tục lên, vượt báo động 3 (BĐ3), thậm chí ngang bằng mức lũ lịch sử năm 1993. Tình trạng này không chỉ là thiên tai mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh về tính bền vững của hạ tầng giao thông miền núi Việt Nam.

Các vụ sạt lở kinh hoàng đã cắt đứt giao thông, cô lập dân cư, gây thiệt hại lớn. Để hiểu rõ nguyên nhân gốc rễ và tìm ra giải pháp căn cơ, phóng viên Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc phỏng vấn KTS, chuyên gia Hoàng Sừ - nguyên Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Quảng Nam, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch đô thị nông thôn tỉnh Quảng Nam - về vấn đề này.

- Thưa ông, tình hình mưa lũ năm nay cho thấy lũ trên sông Kôn, sông Ba đã vượt BĐ3, thậm chí ngang lịch sử 1993. Vậy nếu xét riêng về khía cạnh kỹ thuật giao thông, đâu là nguyên nhân cốt lõi khiến các tuyến đường miền núi thường xuyên bị sạt lở nghiêm trọng trong mùa mưa?

- Chuyên gia Hoàng Sừ: Nguyên nhân thì nhiều, từ biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan đến tình trạng mất rừng tự nhiên... nhưng nếu xét gọn ở phân khúc giao thông, có một nguyên nhân rất phổ biến nằm ở thiết kế taluy dương (mái dốc tự nhiên bị cắt).

Quan sát tại các diểm sạt lở trên các tuyến giao thông miền núi có thể thấy rất rõ các vách ta luy dương phần lớn có góc dựng lớn hơn 60 độ, xét theo cơ học đất thì đây là góc ma sát trong của loại đất sét cứng.

Tuy nhiên, đa số đất đồi miền Trung là đất đỏ, là một loại đất nổi bật của khu vực Quảng Nam, Gia Lai, Đắk Lắk... đất đỏ thường có màu sắc đặc trưng, chứa nhiều oxit sắt, có tính axit và ít canxi.

Loại đất này khi bị "ngậm nước" lâu ngày rất dễ chuyển sang trạng thái tương tự loại đất sét mềm và trọng lượng đất no nước ở taluy lớn hơn 60 độ quá dốc này là tác nhân khiến đất hóa mềm nhanh hơn và gây nên sạt lở. Vì vậy, áp dụng thiết kế taluy dương lớn hơn 60 độ ở vùng đồi núi miền Trung tôi đánh giá là chưa phù hợp với đặc điểm thổ nhưỡng. Thiết kế vách taluy lớn hơn hoặc bằng 60 độ chỉ nên áp dụng với những đồi đất sét cứng thuần chất.

- Nếu rừng nguyên sinh khó khôi phục trong một sớm một chiều, vậy chúng ta phải tìm cách khắc phục kiểu sống chung an toàn với lũ và giảm thiểu sạt lở. Theo ông, đâu là cách làm tối thiểu và hiệu quả nhất để loại trừ các sạt lở nhỏ trên taluy dương?

- Chuyên gia Hoàng Sừ: Tôi cho rằng giải pháp tối thiểu và cần thiết nhất là thay đổi thiết kế taluy phù hợp với thổ nhưỡng địa phương.

Giải pháp cụ thể là đưa góc dựng taluy về nhỏ hơn hoặc bằng 45 độ, đây là góc trượt của cát, Ở góc nhỏ hơn hoặc bằng 45 độ, đất không trượt nữa (ngoại trừ trường hợp đất hóa lỏng)

Với góc dốc nhỏ này, đất không còn xu hướng tự trượt. Chúng ta sẽ không cần xây kè đá tốn kém, chỉ cần trồng cỏ bảo vệ và làm xanh taluy. Điều này vừa bảo vệ bề mặt đất khỏi xói mòn, vừa tạo cảnh quan đẹp, lại vừa tiết kiệm chi phí xây dựng đáng kể.

Làm được như vậy trên các tuyến đường miền núi sẽ gần như loại trừ được các vụ sạt lở nhỏ, vốn là nguyên nhân chính gây ách tắc giao thông kéo dài lâu nay ở các tuyến đường miền núi.

- Đối với các sườn núi cao, dốc đứng hoặc có địa hình phức tạp, giải pháp lớn hơn hoặc bằng 45 độ có thể không khả thi về mặt bằng. Ông có kiến nghị gì cho những tuyến đường quan trọng này?

- Chuyên gia Hoàng Sừ: Với các sườn núi đất đá cao và dốc đứng, chúng ta phải nghĩ đến giải pháp an toàn hơn mà không hủy hoại môi trường, gồm: Nắn lại tuyến đường để tránh hoàn toàn các khu vực nguy hiểm, hoặc đầu tư đào hầm xuyên qua lòng núi. Hoặc xây dựng cầu cạn chạy trên cao lượn theo sườn núi vượt qua khu vực nguy hiểm.

Mặc dù chi phí ban đầu lớn, nhưng đây là những giải pháp căn cơ đảm bảo an toàn giao thông tuyệt đối trong mọi mùa mưa lũ. Đây là cách làm mà nhiều nước tiên tiến đã áp dụng.

- Vậy để những giải pháp này trở thành thực tiễn, có cần sự can thiệp từ cấp độ chính sách không, thưa ông?

- Chuyên gia Hoàng Sừ: Chắc chắn rồi! Đã đến lúc chúng ta cần bổ sung điều khoản bắt buộc taluy dương nhỏ hơn hoặc bằng 45 độ trong thiết kế đường giao thông cho phù hợp với thổ nhưỡng miền núi khu vực miền Trung. Việc luật hóa quy định này sẽ đảm bảo các dự án giao thông tương lai, phải ưu tiên tính an toàn và ổn định địa chất lên hàng đầu, thay vì chỉ tối ưu hóa kinh phí.

- Cuối cùng, việc tuyến giao thông Nam Giang - Lào - Thái Lan chưa thể thông suốt mùa mưa đã cản trở kinh tế suốt gần 1/4 thế kỷ. Điều này cho thấy sạt lở không chỉ là vấn đề kỹ thuật...?

- Chuyên gia Hoàng Sừ: Đúng vậy. Tuyến giao thông chính nối từ Lào qua cửa khẩu Nam Giang đến cảng Đà Nẵng chỉ sử dụng được hiệu quả trong mùa khô vì sạt lở. Các đối tác thương mại như Lào, Thái Lan không mặn mà vì họ cần tuyến đường đảm bảo hàng hóa đến đúng theo hợp đồng, không bị gián đoạn.

Tính liên tục của giao thông là yếu tố sống còn của logistics và thương mại quốc tế. Việc khắc phục triệt để vấn đề sạt lở, bằng cách áp dụng chuẩn hóa taluy nhỏ hơn hoặc bằng 45 độ và các giải pháp công trình chiến lược khác, sẽ hạn chế sạt lở trên các tuyến giao thông miền núi.

Với tuyến kết nối giao thông Thái Lan - Lào về cảng Đà Nẵng cầu đầu tư lớn vào các hầm chui, cầu cạn để đảm bảo tuyến luôn an toàn thông suốt thì mới mở khóa tiềm năng kinh tế cho cả khu vực Tây Nguyên và miền Trung, biến cửa khẩu Nam Giang thành một hành lang kinh tế đúng nghĩa.

- Xin cảm ơn ông đã chia sẻ những thông tin hữu ích này!

Tuyết Nhung (thực hiện)