Dự thảo Luật AI: Cần bổ sung nguyên tắc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc
Tại phiên thảo luận tổ, đáng chú ý, các ý kiến đề xuất cần bổ sung rõ nguyên tắc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong dự thảo Luật AI.
Tại phiên thảo luận tổ về dự án Luật Trí tuệ nhân tạo (AI) - đạo luật lần đầu tiên của Việt Nam điều chỉnh lĩnh vực công nghệ nền tảng, nhiều đại biểu Quốc hội đã bày tỏ sự quan tâm sâu sắc đến việc Luật cần định hình “văn hóa AI”. Bảo đảm AI phục vụ con người, tôn trọng các giá trị văn hóa, đạo đức và bản sắc dân tộc. Đáng chú ý, các ý kiến đề xuất cần bổ sung rõ nguyên tắc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong dự thảo Luật.
Nguyên tắc quản trị AI: Văn hóa và con người là trọng tâm
Tại Tổ 1 (Đoàn ĐBQH TP.Hà Nội), PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Uỷ viên Thường trực Uỷ ban Văn hoá - Xã hội, đặc biệt quan tâm đến cách đạo luật này định hình “văn hóa AI”, bảo đảm AI phục vụ con người, tôn trọng các giá trị văn hóa, đạo đức, bản sắc dân tộc và quyền con người.
Đại biểu Bùi Hoài Sơn đánh giá cao Điều 4 của dự thảo Luật khi khẳng định các nguyên tắc “lấy con người làm trung tâm, tôn trọng nhân phẩm, quyền con người, quyền riêng tư và bảo đảm lợi ích công cộng”; “bảo đảm an toàn, công bằng, minh bạch, không thiên lệch, không phân biệt đối xử và không gây hại cho con người hoặc xã hội”. Và, “tuân thủ pháp luật, chuẩn mực đạo đức và giá trị văn hóa Việt Nam”. Theo ông Sơn, việc đặt văn hóa, đạo đức, bản sắc và con người ở trung tâm là lựa chọn rất đúng đắn, thể hiện rõ thông điệp: AI phải phục vụ con người chứ không thay thế con người. Đây chính là nền tảng để xây dựng “văn hóa AI”.
Để các nguyên tắc này dễ áp dụng hơn, PGS.TS Bùi Hoài Sơn thống nhất nên cấu trúc lại các nguyên tắc theo nhóm: nhóm về con người và quyền, nhóm về an toàn - rủi ro, nhóm về đạo đức - pháp luật, nhóm về phát triển - hội nhập. Đồng thời, cần bổ sung rõ nguyên tắc về trách nhiệm giải trình và khả năng truy xuất nguồn gốc đối với hệ thống AI, bảo đảm mọi hệ thống có thể được kiểm toán, giám sát, nhất là trong các lĩnh vực nhạy cảm.
Về vấn đề bảo vệ nhóm yếu thế (phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số), đại biểu đề nghị bổ sung yêu cầu đánh giá tác động văn hóa - xã hội và tác động đối với bình đẳng giới trong quá trình thiết kế và vận hành hệ thống AI, nhằm tránh việc AI vô tình tái tạo những định kiến xã hội.
Đại biểu cũng tán thành việc dự thảo Luật cần có quy định riêng về quyền của người sử dụng và người bị ảnh hưởng bởi AI, như quyền được biết và quyền yêu cầu con người xem xét lại các quyết định tự động do AI đưa ra, nhằm bảo đảm con người luôn giữ quyền kiểm soát.
Đề xuất coi dữ liệu văn hóa, ngôn ngữ là “tài nguyên chiến lược”
Đối với chính sách của Nhà nước được quy định tại Điều 5, ĐB Bùi Hoài Sơn đề nghị dự thảo Luật cần ghi nhận rõ hơn các định hướng văn hóa để gắn AI với mục tiêu “giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc” và phát triển bền vững. Các định hướng bao gồm:
- Khuyến khích, ưu tiên ứng dụng AI trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, trong sáng tạo nghệ thuật, trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.
- Có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo, startup văn hóa - nghệ thuật ứng dụng AI, đồng thời yêu cầu tuân thủ nghiêm các chuẩn mực đạo đức, bản quyền.
- Cần coi dữ liệu văn hóa - lịch sử, ngôn ngữ, văn học nghệ thuật Việt Nam là một “tài nguyên chiến lược”. Chính sách dữ liệu nên tạo điều kiện để các mô hình AI tiếng Việt được tiếp cận kho tàng này một cách hợp pháp, có kiểm soát, giúp AI “nói tiếng Việt” tốt hơn, hiểu văn hóa Việt hơn.
Bổ sung nguyên tắc bảo vệ bản sắc văn hóa và quyền sở hữu trí tuệ
Tại Tổ 16, Đại biểu Tạ Văn Hạ (Đoàn ĐBQH TP.Đà Nẵng) khẳng định việc xây dựng Luật Trí tuệ nhân tạo là rất đúng và cần thiết, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng và xác định văn hóa số do môi trường ảo đang tác động mạnh mẽ đến đời sống.
Đại biểu Tạ Văn Hạ đề nghị bổ sung thẳng vào Chương 5 của dự thảo Luật quy định nguyên tắc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc khi sử dụng AI. Yêu cầu AI phải tôn trọng ngôn ngữ, giá trị văn hóa và sự đa dạng văn hóa, khuyến khích AI giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và sáng tạo văn hóa. Đại biểu cũng đề nghị giao Chính phủ xây dựng chiến lược về kho dữ liệu văn hóa và ngôn ngữ Việt dùng cho AI, và quy định văn hóa sáng tạo AI cùng với chuẩn mực văn hóa sử dụng AI trong giáo dục và đời sống.
Về vấn đề pháp lý, đại biểu Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh vấn đề quyền sở hữu trí tuệ và quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo ra đang trở thành điểm nóng. Đại biểu đề nghị Luật AI nên có ít nhất một điều khoản mang tính nguyên tắc, khẳng định mọi ứng dụng AI phải tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, không được sử dụng trái phép dữ liệu huấn luyện từ các tác phẩm văn học, nghệ thuật…
Bên cạnh đó, cần làm rõ hơn trách nhiệm của các nền tảng cung cấp dịch vụ AI, nhất là các nền tảng xuyên biên giới, trong việc tôn trọng pháp luật Việt Nam về báo chí, điện ảnh, an ninh mạng, nhằm xử lý các hành vi lan truyền nội dung độc hại do AI tạo ra.
Đại biểu Bùi Hoài Sơn ủng hộ việc ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo theo hướng luật khung, linh hoạt, coi con người và văn hóa là trung tâm. Nếu được hoàn thiện tốt, Luật Trí tuệ nhân tạo sẽ trở thành một đạo luật nền tảng của kỷ nguyên mới – nơi AI đồng hành cùng con người Việt Nam, cùng văn hóa Việt Nam.