ĐBQH lo AI cạnh tranh, làm biến dạng tác phẩm nghệ thuật gốc
Đại biểu Quốc hội lo ngại sản phẩm do AI tạo ra từ các tác phẩm của nghệ sĩ sẽ quay lại cạnh tranh trực tiếp với chính tác giả trên thị trường.
Thảo luận về Luật Sở hữu trí tuệ ngày 24.11 tại Quốc hội, nhiều ĐBQH quan tâm việc cho phép tổ chức, cá nhân sử dụng văn bản và dữ liệu đã công bố hợp pháp nhằm nghiên cứu, huấn luyện và phát triển hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI).
Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng (TP.HCM) cho rằng để tránh tranh chấp về phạm vi sử dụng, cần làm rõ tiêu chí không gây thiệt hại đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu. Song song đó, cần bổ sung tiêu chí đánh giá tác động trong trường hợp sử dụng dữ liệu ở quy mô lớn.
“Quy định rõ ràng sẽ bảo đảm cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số”, ông Hùng nói.
Đại biểu Trần Thị Thu Đông (Cà Mau) cho rằng dự thảo hiện đề cập đến một vấn đề mà ngay cả thế giới hiện nay cũng chưa đạt được sự đồng thuận.
Cụ thể, Liên minh châu Âu đã phải tranh luận nhiều năm để đưa ra hai cơ chế thận trọng về khai thác dữ liệu. Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc đều đang tiếp tục điều chỉnh sau hàng loạt điều kiện liên quan đến việc AI sử dụng dữ liệu mà không xin phép tác giả.
Nhiều quốc gia đang tạm thời dừng mở rộng ngoại lệ vì nguy cơ xâm hại bản quyền và tác động tiêu cực đến thu nhập của cộng đồng sáng tạo. Trong bối cảnh chung ấy, việc đưa quy định trên vào luật ở thời điểm hiện nay thì có thể tạo ra những hệ lụy khó lường.
Theo bà Đông, cộng đồng văn học, mỹ thuật và sáng tạo, những người trực tiếp bị tác động đang hết sức lo ngại. Lý do là, nếu quy định ban hành khi chưa chặt chẽ thì dữ liệu sáng tạo của văn nghệ sĩ có thể bị thu thập tràn lan, sao chép hàng loạt để huấn luyện AI mà họ không hề hay biết.
Ngoài ra, thu nhập về mô hình khai thác tác phẩm có thể bị thay thế, bị suy giảm nghiêm trọng; các sản phẩm AI tạo ra từ chính các tác phẩm của họ lại cạnh tranh trở lại với họ trên thị trường. Điều này còn tạo nguy cơ xóa nhòa dấu ấn sáng tạo, nhầm lẫn tác giả, thậm chí là làm biến dạng tác phẩm.
Đại biểu Trần Thị Thu Đông nhấn mạnh những lo ngại trên hoàn toàn có cơ sở khi thế giới đã xuất hiện hàng chục vụ kiện chống lại các mô hình AI lớn vì sử dụng dữ liệu không xin phép; yêu cầu của nhiều nước về việc tạm dừng mở rộng ngoại lệ cho AI để bảo vệ bản quyền.
"Tuyệt đối không thể để lao động sáng tạo, trở thành nguồn tài nguyên miễn phí cho các hệ thống tự động", bà Đông nói.
Một vấn đề nữa, theo bà Đông, khoản 5 Điều 7 của dự thảo luật hiện nay chỉ yêu cầu không xâm phạm, không gây thiệt hại, nhưng lại không có tiêu chí xác định thế nào là thiệt hại; không có giới hạn, phạm vi dữ liệu, không ràng buộc trách nhiệm minh bạch, không quy định cơ chế giám sát.
“Nếu để nguyên, quy định này có thể trở thành cánh cửa rất rộng để thu thập dữ liệu hàng loạt. Điều này có thể gây thiệt hại không thể phục hồi đối với tác giả, nghệ sĩ và các ngành công nghiệp văn hóa”, bà Đông nêu.
Do đó, đại biểu Đông đề nghị ban soạn thảo cân nhắc chưa nên đưa quy định trên vào luật tại thời điểm hiện nay. “Nên tiếp tục nghiên cứu sâu thêm, tham khảo sự hoàn thiện của các quốc gia đi trước, đặc biệt là EU và Mỹ - nơi những tranh chấp lớn về AI còn đang tiếp diễn với văn học, nghệ thuật và công nghiệp văn hóa”, bà Đông nói.
“Việt Nam mong muốn đất nước phát triển công nghệ, nhưng các ĐBQH càng mong muốn bảo vệ công bằng cho người sáng tạo. Vì thế, cần hỗ trợ AI nhưng không thể đánh đổi bản quyền, không thể để tác phẩm trở thành nguyên liệu không kiểm soát cho các hệ thống máy học”, bà Đông nhấn mạnh.
Đại biểu Phạm Trọng Nghĩa (Lạng Sơn) cho rằng Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị yêu cầu đưa thể chế thành một lợi thế cạnh tranh trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Do đó, cần ghi nhận quyền sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm do AI tạo ra và áp dụng mô hình bảo vệ có điều kiện.
Ngoài ra, ông Nghĩa đề nghị nhấn mạnh nguyên tắc sáng tạo của con người là yếu tố cốt lõi: Xác định rõ AI không phải là chủ thể quyền mà chủ thể quyền là con người, là người cuối cùng sử dụng, vận hành AI, trừ trường hợp có thỏa thuận là người khác.
“Cách tiếp cận này không phủ nhận vai trò của AI nhưng vẫn giữ vững yêu cầu về tính nguyên gốc của sản phẩm và sự sáng tạo của con người”, ông Nghĩa nói.
Đại biểu Phạm Trọng Nghĩa đề nghị quy định tác phẩm, sản phẩm do hệ thống AI tạo ra chỉ được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ khi có sự tham gia sáng tạo đáng kể của con người trong quá trình hình thành, chỉnh sửa hoặc định hướng nội dung.
Thêm vào đó, cần quy định quyền sở hữu, khai thác và trách nhiệm pháp lý đối với sản phẩm do AI tạo ra thuộc về tổ chức, cá nhân trực tiếp huấn luyện, vận hành; giao Chính phủ quy định chi tiết các nội dung nêu trên.