Đột quỵ thức giấc - cơn ác mộng lúc bình minh
"Đột quỵ thức giấc" chỉ một cơn đột quỵ xảy ra khi đang ngủ, các triệu chứng đột quỵ được phát hiện khi thức giấc.
Trong vài năm trở lại đây, các bác sĩ thần kinh tại nhiều bệnh viện lớn ghi nhận số ca đột quỵ khi đang ngủ tăng lên rõ rệt. Điều đáng sợ không chỉ nằm ở tỉ lệ tử vong cao, mà ở chỗ căn bệnh diễn ra trong im lặng tuyệt đối, kéo dài suốt nhiều giờ mà không ai nhận biết. Chính sự âm thầm này khiến người bệnh bỏ lỡ “khung giờ vàng” để được cứu sống.
Cuộc đua nghẹt thở với tử thần trong “vùng thời gian mù”
Theo ThS-BS Đỗ Quốc Vĩnh (Khoa Sọ não - Cột sống 1, Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á TP.HCM), điều khiến đột quỵ thức giấc trở nên đặc biệt nguy hiểm là không thể xác định được thời điểm khởi phát.
Trong điều trị đột quỵ, mỗi giây trôi qua đều đồng nghĩa với hàng triệu tế bào thần kinh bị chết - vì vậy mới có nguyên tắc “thời gian là não” mà mọi bác sĩ cấp cứu đều thuộc lòng. Nhưng với đột quỵ xảy ra lúc ngủ, nguyên tắc này trở thành bài toán bỏ ngỏ: không ai biết chính xác bệnh nhân bị đột quỵ từ khi nào, khiến việc can thiệp kịp thời vô cùng khó khăn.
Thông thường, “cửa sổ vàng” để dùng thuốc tiêu sợi huyết - phương pháp then chốt giúp tan cục máu đông và tái thông mạch máu cho bệnh nhân nhồi máu não - chỉ kéo dài 4,5 giờ, kể từ lúc khởi phát triệu chứng. Nhưng với đột quỵ thức giấc, giả sử bệnh nhân đi ngủ lúc 22 giờ trong trạng thái hoàn toàn bình thường, nhưng 6h sáng tỉnh dậy lại méo miệng, yếu liệt, không ai có thể biết đột quỵ đã bắt đầu lúc 5h55 hay 2h sáng. Và sự mù mờ về thời gian ấy có thể là ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết.
“Nếu bệnh nhân thức dậy lúc 6 giờ sáng với triệu chứng rõ ràng, không ai trả lời được liệu đột quỵ xảy ra lúc 2 giờ sáng, nghĩa là đã vượt quá 4,5 giờ, hay chỉ mới xảy ra ít phút trước đó. Đây là lúc bác sĩ phải đối mặt với câu hỏi sinh tử: có dám tái thông mạch máu khi thời điểm khởi phát hoàn toàn không chắc chắn?”, bác sĩ Vĩnh nói.
Việc sử dụng thuốc tiêu sợi huyết trong điều kiện không thể xác định thời điểm xảy ra đột quỵ có thể dẫn đến biến chứng chảy máu não.
Nhờ ứng dụng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh tiên tiến, đặc biệt là MRI với chuỗi DWI-FLAIR mismatch, hoặc CT tưới máu, hiện nay các bác sĩ có thể đánh giá lượng mô não đã chết và mô não còn có khả năng cứu vãn, từ đó kéo dài thời gian điều trị tái thông lên đến 24 giờ trong những trường hợp phù hợp. Điều này đã thắp lên hy vọng cho hàng ngàn bệnh nhân đột quỵ thức giấc, vốn trước đây chắc chắn bị loại khỏi phác đồ tái thông mạch máu vì “đến viện quá muộn”.
Theo bác sĩ Vinh, nhờ chương trình mở rộng cửa sổ điều trị đột quỵ, có rất nhiều ca đột quỵ thức giấc vẫn được chỉ định dùng thuốc hoặc can thiệp tái thông, giúp bệnh nhân hồi phục ngoạn mục dù tưởng như đã không còn cơ hội.
Bi kịch của những phút chậm trễ, và bài học không bao giờ cũ
ThS-BS Đỗ Quốc Vĩnh - cho biết trong y văn thế giới, đột quỵ thức giấc đã được đề cập từ lâu, nhưng phải đến gần đây, nhờ những tiến bộ công nghệ, người ta mới có thể bắt đầu “chiến đấu” trực diện với kẻ thù này.
Rất nhiều trường hợp thương tâm từng xảy ra chỉ vì người nhà nhầm tưởng bệnh nhân còn mệt, hoặc nghĩ rằng “ngủ dậy bị tê tay chân là bình thường”, dẫn đến việc trì hoãn đưa đến bệnh viện.
“Điều nguy hiểm nhất là người nhà chủ quan. Khi thấy bệnh nhân méo miệng, nói đớ, yếu tay chân, nhiều gia đình lại ngồi chờ xem vài tiếng có tự hết không. Đó là đánh đổi bằng chính tính mạng người thân”, bác sĩ Vĩnh cảnh báo.
Nhiều bệnh nhân khi được đưa đến bệnh viện đã qua hoàn toàn “vùng cứu vãn”. Lúc này, phần não bị tổn thương đã lan rộng, mạch máu tắc lâu dẫn đến phù não diện rộng, làm tăng nguy cơ tử vong hoặc tàn phế vĩnh viễn.
Dù y học đã tiến xa, nhưng không một công nghệ nào có thể thay thế thời gian. Cửa sổ vàng dù có được mở rộng tới 24 giờ nhưng chỉ áp dụng cho những trường hợp đáp ứng tiêu chuẩn hình ảnh đặc biệt. Nghĩa là không phải bệnh nhân nào đến muộn cũng còn cơ hội.
Quan trọng nhất vẫn là phản ứng của gia đình ngay tại thời điểm phát hiện triệu chứng. “Kể cả khi bệnh nhân vừa tỉnh dậy sau giấc ngủ, bất kỳ dấu hiệu nào như yếu liệt, méo miệng, nói đớ, nhìn đôi… đều phải xem như đột quỵ cấp, và lập tức đưa đến bệnh viện gần nhất có khả năng xử trí đột quỵ”, bác sĩ Vĩnh nhấn mạnh.
Đột quỵ khi thức giấc không phân biệt nam hay nữ, không phân biệt nghề nghiệp, thậm chí nhiều bệnh nhân còn rất khỏe mạnh trước đó. Không ít người 40 - 50 tuổi vẫn đang trong giai đoạn sung sức, không hề có tiền sử bệnh nhưng khi đang ngủ lại bị đột quỵ lúc nào không hay.
Đáng lo ngại hơn, nhiều người trẻ chủ quan, coi nhẹ các dấu hiệu nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn giấc ngủ, ngưng thở khi ngủ, stress kéo dài, hút thuốc lá hay tăng cholesterol. Đây đều là những yếu tố âm thầm gây tổn thương mạch máu não, khiến cơn đột quỵ có thể ập đến bất kỳ lúc nào - ngay cả trong giấc ngủ sâu nhất.
Thực tế, các bác sĩ đột quỵ tại các trung tâm lớn đều cho biết, ngày càng nhiều bệnh nhân đột quỵ thức giấc đến viện trong tình trạng nặng, liệt nửa người hoặc hôn mê. Và con số này vẫn đang tăng lên theo từng năm.
"Khi nghi ngờ đột quỵ, tuyệt đối không được chờ đợi xem triệu chứng có tự hết hay không, bởi đó là thời gian chết. Việc đưa bệnh nhân đến bệnh viện càng sớm thì cơ hội sống còn và phục hồi càng cao", bác sĩ Vĩnh nhấn mạnh.