Chấn động ung thư nhi: Romidepsin mở cơ chế vượt kháng thuốc mới

Ung thư thần kinh nguyên bào (Neuroblastoma) được xem là một trong những “kẻ thù” nguy hiểm nhất đối với trẻ em, đặc biệt ở nhóm bệnh nhi nguy cơ cao.

Dù y học đã đạt nhiều tiến bộ trong hóa trị, ghép tế bào gốc hay liệu pháp miễn dịch, Neuroblastoma vẫn duy trì tỷ lệ tái phát đáng sợ, lên đến 40–50% ngay cả khi trẻ đã đáp ứng tốt với điều trị ban đầu.

Điều khiến các bác sĩ lo ngại nhất không phải là khối u nhìn thấy được, mà là những tế bào ung thư tối thiểu âm thầm tồn tại trong cơ thể trẻ, lẩn trốn khỏi mọi phương pháp tấn công và chỉ chờ thời điểm “trỗi dậy”. Chính nhóm tế bào này là nguyên nhân hàng đầu khiến bệnh tái phát nhanh chóng và khó kiểm soát.

Trong bối cảnh đó, một nghiên cứu mới của Viện Garvan (Úc) đang thu hút sự chú ý mạnh mẽ của giới khoa học khi chỉ ra rằng Romidepsin - một thuốc ức chế HDAC vốn đã được FDA phê duyệt cho điều trị lymphoma ở người lớn - có thể mở ra một cơ chế hoàn toàn mới trong Neuroblastoma.

Không chỉ tác động theo hướng epigenetic (di truyền học biểu sinh) giúp “đánh thức” các gen ức chế ung thư vốn bị tắt đi, Romidepsin còn cho thấy khả năng tiêu diệt tế bào ung thư mà không phụ thuộc con đường JNK - một con đường mà nhiều khối u đã học cách né tránh để kháng trị. Đây là điểm sáng hiếm hoi trong cuộc đua tìm kiếm liệu pháp hiệu quả hơn cho nhóm bệnh nhi tái phát hoặc kháng điều trị.

Phát hiện này có thực sự mang ý nghĩa đột phá? Romidepsin có thể trở thành lựa chọn mới trong phác đồ điều trị hay chỉ dừng lại ở mức tiềm năng? Và quan trọng nhất: trẻ em Việt Nam liệu có cơ hội tiếp cận với phương pháp này trong tương lai?

Để giải đáp những câu hỏi đó, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với BSCK2 Nguyễn Đình Văn -Trưởng khoa Ung bướu – Huyết học, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP.HCM) - người có nhiều năm kinh nghiệm điều trị ung thư nhi, để làm rõ những triển vọng và thách thức xoay quanh hướng đi mới này.

-Thưa bác sĩ, ung thư thần kinh nguyên bào hiện nay được đánh giá là một trong những loại ung thư có tỷ lệ tái phát cao ở trẻ em. Ông có thể giải thích vì sao nhóm bệnh này lại đặc biệt khó điều trị và dễ tái phát như vậy?

-BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Neuroblastoma là một trong những loại ung thư nhi khoa thách thức nhất. Đây là căn bệnh có đặc tính sinh học rất ác tính, đặc biệt ở nhóm nguy cơ cao, phát triển từ hệ thần kinh giao cảm.

Sự khó khăn trong điều trị và tỷ lệ tái phát cao (lên đến 40-50% ngay cả ở các nước phát triển ) xuất phát từ việc các tế bào ung thư có khả năng di căn sớm và mang các biến đổi gen phức tạp. Thậm chí, ngay cả khi trẻ đạt được đáp ứng hoàn toàn sau điều trị, cơ thể vẫn còn tồn tại tế bào ung thư tối thiểu rất khó phát hiện. Chính nhóm tế bào "ẩn náu" này là nguồn gốc gây tái phát, mà đa phần xảy ra trong vòng 2–3 năm đầu sau điều trị.

- Nghiên cứu mới tại Viện Garvan cho thấy thuốc Romidepsin có khả năng làm chậm sự phát triển khối u và giảm nguy cơ tái phát. Dưới góc nhìn chuyên môn, bác sĩ đánh giá hiệu quả tiềm năng của loại thuốc này như thế nào?

-BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Romidepsin là một loại thuốc thuộc nhóm ức chế histone deacetylase (HDAC inhibitor). Về mặt cơ chế, thuốc này tác động theo cơ chế epigenetic bằng cách giúp mở cấu trúc chromatin và kích hoạt các gen ức chế ung thư bị tắt trước đó.

Dữ liệu bước đầu từ Viện Garvan cho thấy thuốc có tiềm năng: làm chậm sự phát triển của khối u, giảm nguy cơ tái phát, và tác động lên các tế bào ung thư đã kháng điều trị. Mặc dù dữ liệu này rất hứa hẹn, việc đánh giá hiệu quả thực sự cần thêm nghiên cứu tiền lâm sàng mở rộng và thử nghiệm lâm sàng pha I–III trên trẻ em.

- Cơ chế "không phụ thuộc con đường JNK" của Romidepsin có ý nghĩa đột phá gì trong việc vượt qua hàng rào kháng thuốc, thưa bác sĩ?

-BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Nhiều thuốc hóa trị hiện nay tiêu diệt tế bào ung thư bằng cách kích hoạt con đường JNK (c-Jun N-terminal kinase), một con đường điều hòa quá trình chết theo chương trình (apoptosis).

Tuy nhiên, một số tế bào neuroblastoma có thể ức chế hoặc né tránh con đường này, khiến điều trị thất bại và dẫn đến kháng thuốc. Khi Romidepsin được chứng minh có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư mà không phụ thuộc JNK, điều này cho phép thuốc vượt qua hàng rào kháng thuốc đã hình thành, tạo thêm một đường tấn công mới, và không bị hạn chế bởi các đột biến gây đề kháng liên quan đến JNK.

- Vậy, Romidepsin có mở ra hướng điều trị mới an toàn hơn cho Neuroblastoma không? Nó giải quyết được những vấn đề gì của phác đồ hiện tại?

-BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Hiện tại, chưa có đủ dữ liệu để khẳng định Romidepsin an toàn hơn. Tuy nhiên, nó chắc chắn mở ra một hướng tiếp cận mới, đặc biệt cho các trường hợp kháng trị.

Khối u neuroblastoma tái phát thường kháng hầu hết các phác đồ chuẩn. Một thuốc có cơ chế tác động epigenetic như Romidepsin có thể ức chế tế bào kháng thuốc, kích hoạt apoptosis theo đường mới, và làm tăng nhạy cảm của khối u với các thuốc truyền thống. Điều này mang lại hy vọng lớn trong việc giải quyết thách thức tái phát và kháng thuốc.

- Nếu thành công, Romidepsin có thể được đưa vào giai đoạn nào của phác đồ điều trị Neuroblastoma?

- BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Tùy theo kết quả thử nghiệm lâm sàng, Romidepsin có thể được cân nhắc ở các vị trí khác nhau. Vị trí tiềm năng nhất hiện nay là điều trị tái phát hoặc kháng trị. Ngoài ra, thuốc có thể được kết hợp ở giai đoạn củng cố nhằm giảm nguy cơ tái phát, hoặc kết hợp với liệu pháp miễn dịch nếu chứng minh được khả năng tăng nhạy cảm của tế bào ung thư.

Dù vậy, hiện nay, tất cả vẫn đang ở mức tiền lâm sàng và chưa thể đưa vào phác đồ chuẩn.

- Vậy, tiềm năng của “drug repurposing” trong ung thư nhi là gì, thưa bác sĩ?

-BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Romidepsin hiện đã được FDA phê duyệt cho một số lymphoma ở người lớn. Khi áp dụng sang trẻ em mắc neuroblastoma, rào cản lớn nhất là cần có thêm nhiều nghiên cứu về dữ liệu an toàn và liều dùng phù hợp cho trẻ em.

Tuy nhiên, việc "Drug Repurposing" (tái mục đích thuốc) này là hướng đi rất khả thi trong ung thư nhi. Drug repurposing giúp tiết kiệm thời gian do đã có dữ liệu độc tính ở người, giảm chi phí nghiên cứu, và tăng cơ hội tiếp cận thuốc mới cho bệnh hiếm gặp. Nhiều thuốc dùng cho người lớn đã trở thành nền tảng điều trị ung thư nhi, và Romidepsin có thể là một trường hợp tiếp theo nếu chứng minh được hiệu quả.

-Thách thức lớn nhất hiện nay trong điều trị Neuroblastoma tái phát là gì và vai trò tiềm năng của thuốc Romidepsin trong việc giải quyết thách thức này?

- BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Thách thức lớn nhất hiện nay là tỷ lệ tái phát rất cao, lên tới 40-50% ngay cả ở các nước phát triển. Điều này cho thấy sự cần thiết của các phương pháp điều trị mới. Nếu có thêm thuốc mới điều trị cho nhóm bệnh này, như Romidepsin, sẽ mở ra khả năng điều trị mới và giúp cải thiện tiên lượng cho những bệnh nhân đã tái phát hoặc kháng trị.

-Vậy phụ huynh cần làm gì để nhận biết sớm nguy cơ tái phát và làm thế nào để tuân thủ điều trị một cách hiệu quả nhất, thưa bác sĩ?

- BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Phụ huynh đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi và tuân thủ điều trị. Cần tuân thủ đủ các mốc tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ và tuân thủ đúng liều thuốc duy trì (nếu trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao).

Phụ huynh cần giữ liên lạc với bác sĩ điều trị khi trẻ có triệu chứng lạ và theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo tái phát như: đau xương, đau lưng kéo dài ; sụt cân, mệt mỏi nhiều; xuất hiện khối u bất thường; hoặc thiếu máu, bầm tím. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng – vận động – tâm lý phù hợp cũng rất quan trọng để nâng cao thể trạng và giảm nguy cơ gián đoạn điều trị.

- Để bệnh nhi Việt Nam có thể tiếp cận được liệu pháp Romidepsin nếu nó được phê duyệt cho chỉ định Neuroblastoma, chúng ta cần những bước nào, thưa bác sĩ?

- BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Để bệnh nhi Việt Nam có thể tiếp cận Romidepsin, thuốc cần trải qua các bước quan trọng trên quy mô quốc tế.

Đầu tiên, thuốc cần có các thử nghiệm lâm sàng (pha I, II, III) để chứng minh được hiệu quả. Nếu chứng minh được hiệu quả tốt trên nhóm bệnh này, thuốc mới được lưu hành với chỉ định điều trị neuroblastoma. Sau khi thuốc được cấp phép và lưu hành cho chỉ định này trên thế giới, Việt Nam mới tiếp cận được.

-Bác sĩ đánh giá như thế nào, nếu chúng ta có thêm thuốc mới như Romidepsin trong bối cảnh điều trị ung thư nhi hiện đại?

-BSCK2 Nguyễn Đình Văn: Trong bối cảnh điều trị ung thư nhi, sự xuất hiện của một thuốc với cơ chế tác động mới như Romidepsin là vô cùng quan trọng. Nó không chỉ mở ra khả năng điều trị mới cho các trường hợp kháng trị và tái phát, mà còn củng cố tiềm năng của drug repurposing trong việc tìm ra giải pháp nhanh chóng và hiệu quả hơn cho các bệnh hiếm gặp như Neuroblastoma.

Mỗi cơ hội tái mục đích thuốc đều mang đến hy vọng to lớn, giúp các bác sĩ có thêm công cụ để chống lại căn bệnh ác tính này.

Xin cảm ơn bác sĩ về cuộc trao đổi này!

Hồ Quang (thực hiện)