Theo TS Vũ Thanh Ca, ô nhiễm không khí ở Hà Nội chủ yếu là do phát thải cục bộ tại địa phương. Thậm chí, ngược lại, ô nhiễm của Hà Nội có thể ảnh hưởng đến các địa phương lân cận nhiều hơn.
Hà Nội đang trải qua những ngày rét khô, với nhiệt độ ban ngày dao động từ 19 đến 25 độ C. Nhiệt độ về đêm và sáng sớm giảm sâu, chỉ còn 12 đến 14 độ C. Gần một tuần nay, thành phố liên tục mờ mịt vì bụi mịn, chất lượng không khí xuống thấp khiến việc di chuyển và sinh hoạt của người dân bị xáo trộn.
Sự chênh lệch nhiệt độ lớn giữa ngày và đêm kết hợp với hiện tượng nghịch nhiệt (nhiệt độ thế vị của không khí tăng theo phương thẳng đứng) đã làm cho bụi mịn khó khuếch tán. Tình trạng này khiến mức độ ô nhiễm không khí kéo dài, gây ảnh hưởng và khó chịu cho người dân.
Hà Nội đang đối mặt với những đợt ô nhiễm không khí nghiêm trọng, với chỉ số chất lượng không khí (AQI) thường xuyên chạm ngưỡng nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.
Theo thiết bị đo chất lượng không khí, chỉ số chất lượng không khí AQI tính theo nồng độ bụi mịn PM2.5 đã đạt mức rất cao, lên tới 241 vào lúc 7 giờ 14 phút sáng 2.12 tại xã Hạ Bằng (trước đây là xã Trúc Đồng, huyện Thạch Thất), cách trung tâm Hà Nội hơn 20km về phía tây.
Đồng thời trên bản đồ của IQAir, nhiều điểm đo trong nội thành cũng ghi nhận chất lượng không khí ở mức "rất xấu" (chỉ số trên 200). Trong đó, khu vực Tây Hồ ghi nhận 224, Gia Lâm 219, Long Biên 206 và Hà Đông 204. Đây là những chỉ số cảnh báo người dân cần hạn chế tối đa các hoạt động ngoài trời.
TS Vũ Thanh Ca - giảng viên cao cấp khoa Môi trường, Trường Đại học Tài nguyên Môi trường Hà Nội, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu biển và hải đảo, Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam, thành viên nhóm chuyên gia môi trường biển của Liên hợp quốc.
Phóng viên Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi thẳng thắn với TS Vũ Thanh Ca - giảng viên cao cấp khoa Môi trường, Trường Đại học Tài nguyên Môi trường Hà Nội, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu biển và hải đảo, Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam, thành viên nhóm chuyên gia môi trường biển của Liên hợp quốc - để làm rõ những nguyên nhân sâu xa và lộ trình giải pháp cho vấn đề cấp bách này.
Cái bẫy "nghịch nhiệt" không lối thoát
- Nhiều ý kiến cho rằng mức độ ô nhiễm không khí của Hà Nội phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện thời tiết. Ông có thể giải thích rõ hơn về vai trò của hiện tượng nghịch nhiệt và tại sao nó lại đặc biệt nghiêm trọng trong mùa đông năm nay?
- Chuyên gia Vũ Thanh Ca: Đúng là mức độ ô nhiễm không chỉ là vấn đề của nguồn phát thải mà còn phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện khí tượng. Năm nay có một đặc điểm nổi bật là thời tiết khá khô hanh với số ngày lặng gió và có nghịch nhiệt rất nhiều.
Nghịch nhiệt xảy ra kéo dài từ chiều tối, cả đêm và tới gần trưa ngày hôm sau. Bản chất của hiện tượng nghịch nhiệt là không khí ở gần mặt đất lạnh hơn không khí ở bên trên. Thời tiết khô hanh làm mặt đất lạnh đi nhanh chóng do bức xạ sóng dài vào chiều tối, đêm và sáng sớm là nguyên nhân của hiện tượng này. Lớp không khí lạnh (và nặng) gần mặt đất này bị giữ lại, không thể chuyển động lên trên. Điều này dẫn đến việc không có sự xáo trộn không khí giữa lớp không khí gần mặt đất (nơi chúng ta sinh sống) với lớp không khí cao hơn.
Hiện tượng nghịch nhiệt hoạt động như một "nắp đậy", giữ lại hầu như toàn bộ lượng bụi và chất ô nhiễm được phát tán. Chúng bị cô đặc lại ngay trong lớp không khí sát mặt đất, nơi chúng ta đo các giá trị AQI.
Tôi cho rằng, thời tiết là yếu tố chính khiến mức độ ô nhiễm năm nay trở nên cao hơn.
- Các số liệu gần đây cho thấy nồng độ bụi PM2.5 (bụi mịn có đường kính nhỏ hơn 2,5 micromet) tăng đột biến. Theo ông, điều này gợi ý gì về nguồn phát thải chính tại Hà Nội, đặc biệt khi có những số liệu đánh giá khác nhau về tỉ trọng giao thông?
- Chuyên gia Vũ Thanh Ca: Bụi PM2.5 là chất ô nhiễm nguy hiểm nhất hiện nay tại Hà Nội. Trong khi nồng độ các chất khí độc hại khác như CO, SO2, NO2 thường không vượt ngưỡng quy chuẩn, nồng độ PM2.5 (trừ ngày có gió mạnh hoặc có mưa) thường vượt quá giá trị cho phép.
PM2.5 chủ yếu xuất phát từ hoạt động đốt. Tôi cho rằng nguồn từ hoạt động giao thông là một nguồn rất lớn. Một số báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng giao thông chỉ chiếm khoảng 15%, còn sản xuất công nghiệp, xây dựng, và hoạt động đốt rơm rạ chiếm tỉ trọng đáng kể hơn.
Tuy nhiên, các số liệu quan trắc của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy trước đây ô nhiễm PM2.5 cực đại vào khoảng 6 đến 8 giờ sáng, gần đây chuyển thành từ 9 giờ sáng đến 12 giờ trưa. Đây chính là khoảng thời gian lưu lượng xe cộ đi làm đông đúc nhất. Bởi vậy, tính tỉ lệ 15% đóng góp cho tổng phát thải cho cả ngày có thể chưa phản ánh đúng thực tế. Điều quan trọng nhất là thời điểm phương tiện giao thông hoạt động.
Tôi cho rằng ô nhiễm bụi mịn từ phương tiện giao thông ở Hà Nội vẫn là nguồn ô nhiễm chính và cần được xem xét lại với tỉ trọng cao hơn, có lẽ phải gần với mức 60% mà thành phố từng nhận định.
Đối với khu vực ngoại thành, gần các làng nghề như Thạch Thất thì hoạt động tiểu công nghiệp là nguyên nhân chính gây ra ô nhiễm bụi mịn.
Hà Nội tự gây ô nhiễm cho chính mình
- Có phải Hà Nội đang phải chịu ô nhiễm vùng từ các tỉnh thành lân cận không, hay vấn đề chỉ là cục bộ, thưa ông?
- Chuyên gia Vũ Thanh Ca: Theo tôi, tác động của ô nhiễm không khí từ các tỉnh thành lân cận đến Hà Nội không lớn lắm. Ô nhiễm không khí cục bộ của Hà Nội xảy ra trong điều kiện gió rất yếu, gần như không có gió nên khả năng vận chuyển chất ô nhiễm từ ngoài vào Hà Nội là rất nhỏ.
“
Ô nhiễm không khí ở Hà Nội chủ yếu là do phát thải cục bộ tại địa phương!
TS Vũ Thanh Ca
Hà Nội vốn là một đảo nhiệt (nhiệt độ nóng hơn khu vực xung quanh), tạo đối lưu cục bộ. Do hiện tượng đảo nhiệt, dù không khí từ xung quanh có thể bị hút về, nhưng vận tốc gió để mang khói bụi đi xa là rất nhỏ, dưới 1m/s, có khi chỉ vài chục cm/s.
Với tốc độ gió cực thấp, khói bụi từ các tỉnh lân cận phải mất cả ngày mới tới Hà Nội. Khi đó, gần trưa có nắng sẽ tạo ra đối lưu mạnh, làm xáo trộn và đưa khói bụi lên cao, pha loãng chúng.
Do đó, tôi nhận định ô nhiễm không khí ở Hà Nội chủ yếu là do phát thải cục bộ tại địa phương. Thậm chí, ngược lại, ô nhiễm của Hà Nội có thể ảnh hưởng đến các địa phương lân cận nhiều hơn ô nhiễm từ khu vực xung quanh ảnh hưởng đến Hà Nội.
- Thành phố đã thực hiện các biện pháp như cấm đốt rơm, kiểm soát khí thải xe máy cũ. Ông đánh giá hiệu quả và đề xuất những biện pháp cấp bách trong ngắn hạn và chiến lược dài hạn cho thành phố?
- Chuyên gia Vũ Thanh Ca: Các giải pháp đã triển khai rất tốt, giúp giảm thiểu đáng kể ô nhiễm từ đốt than và đốt rơm rạ. Tuy nhiên, hiệu quả chưa đủ để thay đổi bức tranh chung, vì ô nhiễm PM2.5 kéo dài liên tục từ cuối thu đến đầu xuân, trong khi hoạt động đốt rơm chỉ diễn ra trong thời gian ngắn.
Biện pháp ngắn hạn (cấp bách): Theo tôi là kiểm định khí thải xe máy. Điều cực kỳ quan trọng là Hà Nội phải triển khai khẩn trương và nghiêm túc việc kiểm định phát thải của xe máy. Đây là giải pháp có thể thực hiện được ngay lập tức để kiểm soát nguồn thải lớn nhất.
Kiểm soát nguồn đốt cục bộ: Cần siết chặt kiểm soát các hoạt động đốt khác, đặc biệt là hoạt động nướng than, nướng chả. Cần có quy định bắt buộc phải nướng trong nhà và sử dụng hệ thống ống khói cao để đưa khói bụi lên trên, tránh việc chúng bị giữ lại ở lớp không khí sát mặt đất do nghịch nhiệt.
Vấn đề cấm xe máy theo giờ, tôi cho rằng đề xuất cấm xe máy theo giờ là rất khó khả thi vì nó ảnh hưởng lớn đến sinh kế người dân. Hơn nữa, việc nghịch nhiệt kéo dài từ chiều tối đến trưa hôm sau (khoảng 4-5 giờ chiều đến 11-12 giờ trưa) khiến việc chọn giờ cấm trở nên phức tạp và khó đạt hiệu quả như mong muốn.
Chiến lược dài hạn (chiến lược ưu tiên): Theo tôi đó là phát triển giao thông công cộng khối lượng lớn. Nói gì thì nói, Hà Nội bắt buộc phải phát triển phương tiện giao thông công cộng bằng cách: Hoàn thiện và mở rộng hệ thống tàu điện ngầm hoặc tàu điện trên cao; Phát triển hệ thống xe buýt điện kết nối linh hoạt với tần suất hoạt động dày đặc, giữa các khu dân cư và các ga tàu điện.
“
Hà Nội cần phát triển giao thông công cộng khối lượng lớn!
TS Vũ Thanh Ca
Hệ thống giao thông công cộng này là giải pháp duy nhất có thể giúp giảm ùn tắc và làm sạch ô nhiễm không khí về mặt chiến lược. Nếu không khẩn trương triển khai, chúng ta sẽ không thể giải quyết triệt để vấn đề.
Kiểm soát và nâng cấp công nghệ đốt: Kiểm soát chặt chẽ hoạt động đốt rác ở các địa phương lân cận. Cần có cơ chế phối hợp liên tỉnh để nâng cấp công nghệ xử lý rác thải, đặc biệt là các lò đốt, yêu cầu phải có hệ thống lọc bụi mịn (như lọc bụi tĩnh điện) và lọc khí độc.
Có thể thấy ô nhiễm không khí nghiêm trọng ở Hà Nội là sự kết hợp của nguồn phát thải cục bộ dồi dào, chủ yếu là giao thông và hoạt động đốt và điều kiện khí tượng bất lợi (hiện tượng nghịch nhiệt và lặng gió) kéo dài. Giải pháp cấp bách là kiểm soát khí thải xe máy hiện hữu, còn về dài hạn, đầu tư vào giao thông công cộng khối lượng lớn là chiến lược sống còn để cứu lấy không khí Thủ đô.
- Cuối cùng, để giải quyết căn nguyên của vấn đề ô nhiễm vùng (nếu có), cần có cơ chế phối hợp liên tỉnh thành như thế nào để kiểm soát nguồn phát thải ngoài Hà Nội?
- Chuyên gia Vũ Thanh Ca: Hiện nay, nguồn ô nhiễm lớn nhất ở các địa phương lân cận là hoạt động đốt rác. Vấn đề là rác ở Đồng bằng Bắc Bộ chưa được phân loại.
Rác thải thường được tập trung về một chỗ và được xử lý bằng các lò đốt. Mặc dù có thể đạt chuẩn về mặt nào đó, nhưng các lò này thường không đạt yêu cầu về công nghệ đốt, hệ thống lọc bụi mịn (phải dùng lọc bụi tĩnh điện) và lọc khí độc.
“
Cần một cơ chế phối hợp liên tỉnh để kiểm soát và nâng cấp công nghệ xử lý rác thải, đặc biệt là công nghệ đốt
TS Vũ Thanh Ca
Do đó, cần một cơ chế phối hợp liên tỉnh để kiểm soát và nâng cấp công nghệ xử lý rác thải, đặc biệt là công nghệ đốt để đảm bảo không phát thải bụi PM2.5 và khí độc ra môi trường. Ngoài ra, cần củng cố quy định và lực lượng kiểm soát việc người dân phân loại rác và xử lý rác thải hữu cơ dễ phân hủy tại vườn nhà.
Tuy nhiên, tôi vẫn nhấn mạnh lại: Ô nhiễm vùng chưa chắc đã là lớn vì chất lượng không khí ở hầu hết các tỉnh lân cận đều tốt hơn Hà Nội khá nhiều. Trên thực tế, ô nhiễm không khí Hà Nội có thể đang ảnh hưởng đến các địa phương lân cận nhiều hơn là ngược lại.
Xin cảm ơn những phân tích chuyên sâu và những đề xuất hết sức kịp thời của ông!
