VinFuture: Tầm cỡ và thiết thực

Giải thưởng Vinfuture mùa thứ 5, được trao đêm qua 5/12 tại Nhà hát Hồ Gươm Hà Nội, với chủ đề "Cùng vươn mình - Cùng thịnh vượng", đã tôn vinh các chủ nhân giải thưởng, chủ nhân của những công trình khoa học đột phá, được lựa chọn kỹ lưỡng từ 1.705 đề cử gửi về từ khắp thế giới.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, thay mặt cho các nhà lãnh đạo Đảng, Nhà nước Việt Nam đã trao Giải thưởng chính trị giá 3 triệu USD cho 4 nhà khoa học Mỹ nghiên cứu về ung thư cổ tử cung, tạo ra chủng vaccine phòng ngừa virus HPV dài hạn, hiệu quả. Sự có mặt của Chủ tịch Quốc hội thể hiện sự trân trọng của Nhà nước với Giải thưởng này, với các nhà khoa học. Nhưng với ý nghĩa lớn lao và thiết thực của vaccine HPV – mang lại cơ hội phòng ngừa HPV với giá rẻ cho phụ nữ ở các nước nghèo – tôi cho rằng việc được tận tay trao giải thưởng này cho các nhà khoa học cũng là vinh dự cho bất kỳ vị lãnh đạo nào.

Các giải thưởng khác năm nay cũng thể hiện đúng định hướng coi trọng tính ứng dụng thực tế của các nghiên cứu: Giải thưởng cho nhà khoa học từ quốc gia đang phát triển được trao cho Giáo sư Maria Esperanza Martinez-Romero (Mexico) vì những nghiên cứu sinh thái trong sinh vật và cơ chế cố định nitơ cộng sinh tại các hệ sinh thái nhiệt đới. Giải đặc biệt được trao cho nghiên cứu phát triển các loại cây trồng lai có khả năng tự nhân giống.

Sự lựa chọn của Hội đồng VinFuture khá trúng với dự đoán trước đó: Những công trình liên quan đến y học và an ninh lương thực sẽ được chọn. VinFuture đã tôn vinh những đổi mới đột phá góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và thúc đẩy phát triển bền vững cho hành tinh. Bằng sự nhấn mạnh vào tính ứng dụng thực tế, Giải thưởng VinFuture khẳng định lựa chọn khác biệt của mình so với những giải thưởng khoa học hàng đầu khác, như giải Nobel – vốn chú trọng nhiều đến tính học thuật.

Tuy nhiên, điều thú vị là nhiều nhà khoa học là chủ nhân Giải thưởng VinFuture, lại cũng đồng thời giành giải Nobel, như Katalin Karikó và Drew Weissman - giành Grand Prize của VinFuture năm 2021, sau đó được trao Nobel Y học 2023 cho công trình nghiên cứu mRNA, nền tảng cho vaccine COVID-19; Demis Hassabis và John Jumper từng nhận VinFuture Special Prize (giải “lĩnh vực mới”) năm 2022, sau đó được trao Nobel Hóa học 2024 nhờ phát triển mô hình AI dự đoán cấu trúc protein; Geoffrey E. Hinton là chủ nhân Giải thưởng chính VinFuture 2024, nhận Nobel Vật lý 2024 vì đóng góp nền tảng trong học máy; Omar M. Yaghi từng được VinFuture vinh danh ở hạng mục nghiên cứu các lĩnh vực mới, là một trong những nhà khoa học được trao Nobel Hóa học năm 2025.

Điều này có thể xem như minh chứng cho năng lực chọn lọc của VinFuture. Giải thưởng có khả năng dự đoán trước những công trình khoa học thực sự đột phá, có khả năng được thế giới công nhận ở mức cao nhất.

Việt Nam có thể được coi là một quốc gia bình thường, thậm chí khiêm tốn, trên lĩnh vực khoa học công nghệ. Nhưng với VinFuture, Việt Nam đã cho thấy năng lực lựa chọn, đánh giá khoa học và công nghệ ở mức rất cao.

Sau 5 mùa giải, nhiều nhà khoa học trên thế giới có thể sẽ cảm thấy hồi hộp khi biết tin mình được chọn vào vòng trong và vô cùng tự hào khi nghe tin mình thắng Giải VinFuture. Một giải thưởng rất lớn – không chỉ với giá trị bằng tiền mà cả về tầm vóc khoa học.

Nếu tính về tiền, mỗi giải Nobel hiện nay được nhận 11 triệu Krona Thụy Điển, tương đương 1,2 triệu USD. Còn Giải thưởng chính VinFuture giá trị 3 triệu USD. Với các nhà khoa học vốn không phải là người giàu có về vật chất, số tiền thưởng rất có giá trị. Giá trị này định lượng được rất rõ ràng.

Rồi thì còn một chuyện cũng rất đáng nể nữa, đó là những người tham gia trong Hội đồng chấm giải thưởng của Vinfuture (cả Ban sơ khảo và Chung khảo), một số người từng đoạt giải Nobel cũng có mặt tại lễ trao giải. Điều này càng cho thấy họ đã bị thuyết phục bởi sức hút của VinFuture. Uy tín của Giải đến nay đã rất cao. Tôi tin và cũng hy vọng rằng, VinFuture sẽ tiếp tục “truyền thống” là cái nôi cho các giải Nobel tương lai, là một “dự báo” cho các nghiên cứu khoa học thành công nhất, được đánh giá cao nhất.

Đương nhiên không phải ai giành VinFuture rồi cũng giành giải Nobel, bởi sự khác biệt trong tiêu chí đánh giá và lựa chọn. Tôi vẫn mong VinFuture giữ định hướng: Ứng dụng thiết thực.

VinFuture không cần phải là Nobel. Như vậy mới đúng là một biểu tượng thành công và tự hào của Việt Nam!

Quốc Phong