PGS-TS Vũ Thanh Ca: Nói thủy điện làm tăng lũ là thiếu cơ sở khoa học

Lũ lụt lịch sử quét qua miền Trung, gây thiệt hại nghiêm trọng và người và của những ngày qua đã làm dấy lên nhiều tranh luận trái chiều về vai trò của thủy điện (nhất là thủy điện sông Ba Hạ) trong gia tăng ngập lụt.

Phóng viên Một Thế Giới mới đây đã có cuộc trao đổi với PGS-TS Vũ Thanh Ca, Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, về vấn đề này.

“

PGS-TS Vũ Thanh Ca có 8 năm giảng dạy môn Kỹ thuật môi trường sông tại Đại học Saitama (Nhật Bản) và từng là chuyên gia trong nhóm quản lý các hồ chứa khu vực Kanto.

Vì sao miền Trung ngập lụt lịch sử?

- Vừa qua, tình trạng ngập lụt kỷ lục đã xảy ra ở các tỉnh miền Trung, nhất là Phú Yên, Khánh Hòa. Theo ông, nguyên nhân của tình trạng này do đâu?

- PGS-TS Vũ Thanh Ca: Trước hết, cần khẳng định rằng lũ lụt là do mưa lớn. Mưa lớn ở miền Trung xảy ra khi có bão hoặc đầu mùa gió mùa Đông Bắc, khi nước mặt biển còn rất ấm.

Bão được hình thành và phát triển trên mặt biển ấm, có thể cung cấp năng lượng cho nó thông qua một lượng nhiệt rất lớn là nhiệt cảm truyền trực tiếp từ mặt nước biển vào bão và nhiệt ẩn hóa hơi do nước bốc hơi lấy đi từ nước biển và giải phóng khi hơi nước ngưng tụ trong bão. Bão khi vào miền Trung sẽ mang một lượng hơi nước khổng lồ từ biển vào đất liền và gây mưa lớn, thậm chí rất lớn.

Tương tự như vậy, gió mùa Đông Bắc vào miền Trung qua Biển Đông khi nước biển còn ấm và bốc hơi mạnh, sẽ mang vào một lượng hơi nước khổng lồ từ ngoài biển vào đất liền. Vào tới đất liền, do tác động của địa hình và mặt đệm, hơi nước trong không khí sẽ bốc lên cao và ngưng tụ lại, chuyển động lên cao, tạo ra những khu vực hội tụ gió trên cao và gây mưa rất lớn.

Năm 2025 là năm đặc biệt vì nước biển tại khu vực Biển Đông rất ấm. Vào ngày 20.11.2025, số liệu đo đạc cho thấy nhiệt độ bề mặt biển trung bình trên toàn khu vực đều trên 29°C - mức cao hiếm gặp, bởi thông thường vào giữa tháng 11, nhiệt độ nước biển giữa Biển Đông chỉ dao động từ 26 - 28°C.

Nước biển ấm là do biến đổi khí hậu. Các nghiên cứu cho thấy Biển Đông đang ấm lên nhanh và trong khoảng thời gian từ năm 2003 tới 2017, nhiệt độ nước mặt Biển Đông tăng với tốc độ khoảng 0,31^oC một thập kỷ. Như vậy, không chỉ đồng bằng Nam Bộ, miền Trung Việt Nam cũng là một trong những khu vực bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi biến đổi khí hậu.

Ngoài ra, còn có hiện tượng La Nina, được xác định là hình thành trên Thái Bình Dương từ tháng 10 năm nay và có khả năng gây nhiều mưa, bão. Nhiệt độ cao của nước mặt biển cùng hiện tượng La Nina đã tạo ra rất nhiều cơn bão mạnh và mưa cực đoan ở Việt Nam. Đặc biệt, miền Trung liên tục bị bão mạnh và mưa lớn từ ngày 16.10 tới nay gây ngập lụt và sạt lở đất ở khắp khu vực miền Trung.

- Đấy là nguyên nhân tự nhiên, liệu có nguyên nhân nào từ con người không, thưa ông?

- PGS-TS Vũ Thanh Ca: Ngoài các nguyên nhân tự nhiên nêu trên còn có các tác động của con người. Các hoạt động phá rừng làm gia tăng dòng chảy mặt; hoạt động xây dựng các khu nuôi trồng thủy sản, canh tác, nhà cửa, các khu định cư tại các hành lang thoát lũ, lấp đầy các bồn chứa nước tự nhiên đã cản trở việc thoát lũ, giảm lụt và làm cho lũ lụt miền Trung trầm trọng hơn.

Việc dự báo, cảnh báo định lượng mưa lớn còn gặp nhiều khó khăn. Các hoạt động phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn cũng chưa được triển khai tốt do nguồn nhân lực chưa được đào tạo và có trình độ cần thiết; phương tiện, thiết bị thiếu thốn, cơ sở hạ tầng yếu kém cũng làm cho thiệt hại do lũ lụt tăng lên…

Xây thủy điện là chuyện đánh đổi kinh tế và môi trường

- Cũng có nhiều ý kiến về chuyện xây thủy điện, chuyện xả lũ ở nước ta, và gần đây nhất là chuyện vận hành thuỷ điện sông Ba Hạ. Theo ông, cần nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

- PGS-TS Vũ Thanh Ca: Cho đến nay tôi chưa nhận được bất cứ thông tin đáng tin cậy nào về việc thủy điện xả lũ làm tăng lũ. Tôi thấy tất cả các ý kiến về việc xả lũ của các hồ thủy điện làm tăng lũ trong đợt lũ lụt năm 2025 đều là cảm tính, không có đủ cơ sở khoa học.

Theo như tôi được biết, tất cả các hồ thủy điện tại miền Trung trong đợt lũ lụt năm nay đều xả nước và giảm mực nước hồ để đón lũ. Khi lũ tới, các hồ thủy điện tùy theo năng lực cắt lũ của hồ mà xả ít hơn hoặc nhiều nhất là bằng lưu lượng lũ đến. Do vậy, có hồ cắt lũ được nhiều hoặc được ít, hoặc hầu như không cắt được lũ chứ hồ không làm tăng lũ.

Về thủy điện Ba Hạ, vào sáng ngày 14.11.2025, thủy điện bắt đầu xả đón lũ, hạ mực nước hồ từ 105m vào ngày 14.11.2025 xuống còn 103m vào khoảng 9 giờ ngày 16.11.2025. Khi lũ bắt đầu về vào khoảng 16 giờ ngày 16.11.2025, thủy điện tiếp tục xả với lưu lượng bằng lưu lượng nước về hồ để giữ nguyên mực nước hồ.

Do dự báo về đỉnh lũ không chính xác nên tới khoảng 18 giờ ngày 18.11.2025, hồ Ba Hạ bắt đầu tích nước để cắt lũ, nâng mực nước hồ lên tới 105m vào khoảng 7 giờ ngày 19.11.2025. Tại thời điểm này, do lũ về rất mạnh nên hồ lại tiếp tục nâng lưu lượng xả lên bằng lưu lượng nước về hồ.

Tại đỉnh lũ, lưu lượng nước về hồ bằng 16.120m³/s vào 14 giờ ngày 19.11.2025, thủy điện đã xả với lưu lượng cực đại bằng 16.100m³/s. Vào khoảng 17 giờ ngày 19.11.2025, do đã có thông tin dự báo lũ đã bắt đầu giảm, thủy điện tiếp tục xả với lưu lượng thấp hơn lưu lượng nước về hồ và tích nước để tăng mực nước hồ lên tới mực nước lũ thiết kế, khoảng 105,96m.

Như vậy, trong các ngày từ chiều tối 18.11 - 19.11.2025 thủy điện Ba Hạ đã tích được gần 3m nước, tương ứng với lượng nước khoảng 120 triệu m³, góp phần làm giảm lũ hạ du.

Tôi cho rằng như vậy hồ thủy điện Ba Hạ đã có giảm mực nước để đón lũ và tích nước để cắt lũ. Tuy nhiên, do dự báo đỉnh lũ chưa chính xác nên chưa cắt được đỉnh lũ một cách hiệu quả.

Hơn nữa, hồ thủy điện cũng mắc một lỗi là trước lũ chưa xả đón lũ đủ để hạ mực nước hồ xuống mức 102m để tăng năng lực điều tiết giảm lũ, như quy định trong Quyết định số 878/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Ba.

Một vấn đề nữa, rất có thể các quy trình vận hành hồ, quy trình vận hành liên hồ chứa hiện nay còn có thể có những khiếm khuyết, chưa tận dụng được hết khả năng của các hồ để điều tiết giảm lũ hiệu quả. Do vậy, cần phải rà soát, đánh giá để làm cơ sở chỉnh sửa các quy trình này để tăng năng lực cắt lũ của các hồ chứa hoặc hệ thống các hồ chứa.

- Giải pháp “mua dung tích phòng lũ” được đề xuất để giải quyết mâu thuẫn giữa an toàn dân sinh và lợi ích kinh tế. Xin ông cho biết quan điểm của mình?

- PGS-TS Vũ Thanh Ca: Tôi cho rằng đây là một giải pháp cần được xem xét một cách cẩn trọng trên cơ sở chi phí, lợi ích. Thực ra thì một số hồ có khả năng điều tiết lũ ngoài nhiệm vụ điều tiết để giảm lũ cho hạ du còn phải tích nước phát điện và cấp nước chống hạn cho mùa khô.

Biến đổi khí hậu sẽ làm mùa khô miền Trung khốc liệt hơn và khi đó nguồn nước chống hạn là rất quý.

Vì vậy, điều rất quan trọng ở đây là đầu tư nâng cao chất lượng dự báo mưa và lũ lụt để nâng cao hiệu quả cắt lũ của hồ, đồng thời đảm bảo hồ có thể tích nước phát điện và giảm thiệt hại do khô hạn.

- Thưa ông, phát triển kinh tế đương nhiên cần rất nhiều điện, nhưng thuỷ điện lại ảnh hưởng đến môi trường, hệ sinh thái. Theo ông, Việt Nam cần giải bài toán này thế nào?

- PGS-TS Vũ Thanh Ca: Các hồ chứa, trong đó có hồ thủy điện gây nhiều tác động xấu tới môi trường. Hồ chứa sẽ làm ngập một diện tích rừng và các khu đất ngập nước quan trọng.

Việc xả nước của hồ thủy điện sang lưu vực khác (thí dụ với mục đích tăng nguồn cấp nước) có thể gây hạn hán ở các vùng ven sông hạ lưu đập. Việc không xả nước đủ lưu lượng tối thiểu (hay nói cách khác không đảm bảo dòng chảy môi trường) sẽ làm suy thoái các sinh cảnh tại sông hạ nguồn.

Đặc biệt là hồ thủy điện sẽ làm lắng đọng một lượng rất lớn bùn cát trong lòng hồ, lâu dần làm giảm khả năng tích nước của hồ và làm thiếu hụt bùn cát, gây xói lở hạ lưu đập cũng như các vùng bờ biển liên quan.

Hơn nữa, đập thủy điện cũng ngăn trở đường di cư của nhiều loài tôm, cá, đặc biệt là nhiều loài tôm, cá quý, do vậy có thể gây suy giảm cho nguồn lợi thủy sản. Cánh quạt turbine phát điện cũng cuốn và giết chết nhiều cá tôm. Dòng nước lặng trong hồ cũng làm thay đổi chế độ thủy lực của sông và gây ra hiện tượng phú dưỡng nếu nguồn cung cấp dinh dưỡng lớn.

Ngập lụt lòng hồ cũng có thể gây bất ổn định về địa chất, dẫn đến sạt lở bờ. Ngoài ra, thủy điện có thể gây thêm một số tác động môi trường khác. Vì vậy, xây dựng các đập thủy điện là luôn là giải pháp đánh đổi cả về kinh tế và môi trường.

Từ các lý do trên, tôi cho rằng việc quyết định xây dựng các đập thủy điện cần phải được cân nhắc rất cẩn trọng trên cơ sở phân tích rất chi tiết các lợi ích mà thủy điện đem lại cũng như các thiệt hại mà thủy điện gây ra.

Sống chung với lũ

- Tựu trung lại, theo ông, cần giải pháp nào để hạn chế thiệt hại do lũ gây ra, hoặc có thể “sống chung với lũ” thế nào?

- PGS-TS Vũ Thanh Ca: Lũ lụt miền Trung sẽ ngày càng khốc liệt hơn do tác động của biến đổi khí hậu. Vì địa hình miền Trung rất đặc biệt nên giải pháp xây dựng các hồ chứa lớn để giảm lũ hoặc xây dựng các con đê lớn dọc sông để chống lũ lụt là không khả thi. Do vậy, miền Trung cần phải chấp nhận sống chung với lũ.

Để hạn chế thiệt hại do lũ gây ra, cần nghiên cứu, rà soát, nếu cần thì sửa đổi và áp dụng các giải pháp phòng chống lũ hiện nay. Theo tôi, để có thể sống chung với lũ một cách hiệu quả, cần phải thực hiện rất nhiều nhóm giải pháp.

Nhóm giải pháp thứ nhất là phải nâng cao chất lượng dự báo mưa, đảm bảo đầu tư cả về con người và thiết bị để tận dụng mọi công nghệ dự báo mới nhất, dự báo được mưa với độ chính xác cao nhất để điều hành các hồ chứa, chuẩn bị đón lũ và sơ tán dân khỏi các khu vực có nguy cơ ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất cao.

Việc đầu tư vào con người là rất cần thiết vì con người là quyết định thành công của mọi giải pháp. Phải tăng sức hấp dẫn của ngành khí tượng, thủy văn bằng một chế độ sử dụng con người và lương bổng thích đáng.

Đối với thiết bị, phải đầu tư nâng cấp và bổ sung các trạm quan trắc khí tượng, thủy văn tự động, các trạm radar thời tiết, đồng thời nâng cấp đường truyền số liệu. Ngoài ra, phải trang bị các hệ thống máy tính chuyên dụng để có thể ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo vào dự báo mưa, lũ.

Song song đó là phải nâng cao hiệu quả cắt lũ của các hồ thủy lợi, thủy điện bằng cách rà soát và chỉnh sửa quy trình vận hành hồ chứa, liên hồ chứa để các hồ chứa có thể điều tiết và giảm lũ ở mức độ cao nhất; phải nạo vét, khơi thông dòng chảy, phá bỏ các công trình vi phạm tại các hành lang thoát lũ để giúp thoát lũ nhanh.

Ngoài ra, cần điều chỉnh quy hoạch phát triển, xây dựng các vùng đệm để trữ nước, giảm ngập lụt cho các khu vực có tầm quan trọng cao; xây dựng nhà dân có khả năng chống lũ (nhà phao, nhà chòi), củng cố, nâng cấp các công trình công cộng (bệnh viện, trường học, các cơ quan công quyền...) để đảm bảo chống được lũ và làm nơi sơ tán, cứu trợ người dân trong lũ lụt.

Một giải pháp cũng rất quan trọng là tiếp tục nghiên cứu, xác định các khu vực có nguy cơ lũ quét, sạt lở đất cao và di dời dân tới những nơi an toàn; tăng cường bảo vệ và khôi phục lại rừng tự nhiên để góp phần giảm được lũ lụt.

Tôi cũng cho rằng cần liên tục nâng cấp công tác chuẩn bị chống thiên tai bằng cách xây dựng các bản đồ cảnh báo thiên tai để làm cơ sở xây dựng hệ thống cảnh báo thiên tai bão, lũ, lụt, sạt lở đất và gửi bản tin cảnh báo với đầy đủ các chi tiết (mức độ ngập, thời gian ngập) tới người dân và các cơ quan chính quyền.

Bên cạnh đó, sử dụng chuyên gia có trình độ phù hợp trong chỉ huy phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn; liên tục tập huấn, nâng cao trình độ cho cán bộ làm công tác thiên tai cũng như đầu tư các phương tiện, thiết bị cần thiết để giúp thực hiện hiệu quả công tác sơ tán dân, tìm kiếm cứu nạn.

- Xin cảm ơn ông!

>>> Đọc thêm: Thảm họa xả lũ cột nước: Vạch trần 'lỗ hổng chết người' trong quy trình vận hành thủy điện

Lam Thanh (thực hiện)