Người Úc phản ứng trước giờ trẻ em bị cấm dùng mạng xã hội

Facebook, Instagram, YouTube, Snapchat, TikTok, Reddit và X sẽ đồng loạt “đóng cửa” trước mặt thế hệ trẻ Úc. Lệnh cấm lần này không nhắm trực tiếp vào người dùng cá nhân, mà đặt toàn bộ gánh nặng pháp lý lên các tập đoàn công nghệ, buộc họ phải ngăn trẻ vị thành niên tiếp cận nền tảng - nếu không muốn đối mặt mức phạt lên tới 49,5 triệu AUD (32,9 triệu USD) cho mỗi lần vi phạm.

Giống như hàng triệu thanh thiếu niên trên khắp nước Úc, Zoey - cô bé 14 tuổi - đang đếm ngược từng giờ trong tâm trạng thấp thỏm. Chỉ hai ngày nữa, những ứng dụng vốn là “cửa sổ thế giới” của em sẽ biến mất, để lại cảm giác “mất kết nối” và “bị cô lập hoàn toàn”. Hàng trăm nghìn tài khoản chuẩn bị rơi vào im lặng, trong đó có cả tài khoản Zoey.

Với Zoey, đây không chỉ là một quy định quản lý hay một thay đổi trong ứng dụng. Đó là một dạng “cô lập kỹ thuật số” tàn nhẫn, khi em cảm thấy mình bị tách khỏi một phần rộng lớn của đời sống hiện đại, nơi bạn bè trò chuyện, chia sẻ, tồn tại và lớn lên từng ngày.

Cú sốc kỹ thuật số và cuộc "phong tỏa" chưa từng có tiền lệ

Đạo luật cấm mạng xã hội đối với trẻ vị thành niên đã được Quốc hội Úc thông qua vào tháng 11 năm ngoái, mang theo quyết tâm sắt đá của Thủ tướng Anthony Albanese nhằm mang lại sự bảo vệ tốt hơn cho thanh thiếu niên Úc trong những giai đoạn phát triển quan trọng nhất của cuộc đời.

Ông Albanese đã không ngần ngại tuyên bố rằng mạng xã hội đang gây ra những tổn hại xã hội nghiêm trọng cho trẻ em và đã đến lúc chính phủ phải thổi còi kết thúc trận đấu này. Mong muốn của người đứng đầu chính phủ rất rõ ràng: ông muốn trẻ em được sống đúng nghĩa với tuổi thơ và các bậc phụ huynh có thể yên tâm rằng chính phủ luôn đứng sau hỗ trợ họ trong cuộc chiến nuôi dạy con cái thời đại số. Số liệu từ Văn phòng Ủy viên An toàn Điện tử (eSafety Commissioner) năm 2025 cho thấy tính cấp thiết của vấn đề khi có tới 1,3 triệu trẻ em Úc trong độ tuổi từ 8 - 12, tương đương 80%, đã sử dụng một hoặc nhiều dịch vụ mạng xã hội trong năm 2024.

Phản ứng từ thung lũng Silicon và các ông lớn công nghệ là sự pha trộn giữa cam kết tuân thủ và những lời cảnh báo ngầm. Trong phiên điều trần tại Thượng viện ở Canberra vào tháng 10, các giám đốc điều hành từ Meta, TikTok và Snap đã đưa ra những lời đảm bảo về việc chấp hành luật pháp nước sở tại, dù vẫn duy trì quan điểm phản đối lệnh cấm. Mới đây nhất, vào ngày 3.12, YouTube thuộc Google cũng xác nhận sẽ tuân thủ, nhưng không quên bày tỏ sự thất vọng khi cho rằng lệnh cấm sẽ không thực hiện được lời hứa giúp trẻ em an toàn hơn trên không gian mạng, mà ngược lại, sẽ đẩy trẻ em Úc vào tình thế kém an toàn hơn khi chúng tìm cách lách luật.

Động thái cứng rắn của Úc đang tạo ra hiệu ứng domino trên toàn cầu. Các chính phủ, từ Liên minh Châu Âu, Indonesia đến New Zealand đều đã phát tín hiệu quan tâm đến việc đi theo bước chân của Úc để quản lý chặt chẽ hơn việc sử dụng mạng xã hội của trẻ em. Thậm chí, nội các Malaysia đã phê duyệt kế hoạch bắt đầu một lệnh cấm tương tự vào năm tới. Ủy viên An toàn Điện tử Julie Inman Grant đã ví von động thái của Úc như quân bài domino đầu tiên đổ xuống, lý giải vì sao các công ty mạng xã hội lại phản kháng mạnh mẽ đến vậy, bởi họ lo sợ một làn sóng quy định sẽ lan rộng khắp thế giới.

Đối với Zoey, người đang sở hữu hơn 50.000 người theo dõi trên TikTok, lệnh cấm đồng nghĩa với việc tài khoản của cô bé sẽ bị đóng băng cho đến khi cô tròn 16 tuổi. Là một nhà sáng tạo nội dung trẻ tuổi, Zoey thường xuyên tương tác với cộng đồng qua các video trang điểm và chia sẻ suy nghĩ cá nhân. Cô bé lớp 8 này tâm sự rằng mình sẽ rất nhớ việc chia sẻ cuộc sống trên nền tảng video ngắn, nơi cô coi là phương tiện để thể hiện sự sáng tạo.

Zoey cho rằng mạng xã hội là nơi duy nhất thế hệ của cô có thể cất lên tiếng nói, bởi trong mắt chính phủ, chỉ người lớn mới có quyền phát ngôn, còn ở trường học, học sinh luôn được dạy phải im lặng và lắng nghe giáo viên. Dù thừa nhận mạng xã hội không hoàn hảo và bản thân từng nhận những bình luận ác ý, Zoey khẳng định lượng tiêu cực cô nhận được chẳng thấm vào đâu so với những điều tích cực.

Trong những ngày cuối cùng trước khi lệnh cấm có hiệu lực, Zoey chọn cách tận hưởng nốt những khoảnh khắc còn lại trên mạng xã hội, quan sát xem các quy định sẽ được thực thi như thế nào và sau đó sẽ tìm cách lách luật. Nhiều chi tiết về lệnh cấm vẫn còn mơ hồ, chẳng hạn như việc xác minh độ tuổi sẽ được thực hiện ra sao hay liệu các nền tảng khác như Twitch có bị đưa vào danh sách đen hay không. Zoey thậm chí đã gợi ý cho những người theo dõi mình rằng họ nên tuyên bố tài khoản do cha mẹ quản lý hoặc chuyển sang các ứng dụng nhỏ hơn như Lemon8, một nền tảng thuộc sở hữu của ByteDance, như một giải pháp thay thế.

Cha của Zoey, ông Mark, 44 tuổi, cũng ủng hộ con gái mình trong cuộc chiến "du kích" này. Ông tin rằng những đứa trẻ thông minh sinh ra trong thời đại kỹ thuật số sẽ luôn tìm ra cách vượt qua các rào cản kỹ thuật và ông coi động thái của chính phủ là một sự phản ứng thái quá điển hình. Tuy nhiên, Bộ trưởng Truyền thông Anika Wells đã cảnh báo rằng chính phủ sẵn sàng bổ sung các ứng dụng mới như Lemon8 vào danh sách cấm nếu phát hiện rủi ro chuyển dịch sang đó.

Cơn cai nghiện tập thể và khoảng cách thế hệ sâu sắc

Quan điểm của Zoey phản ánh suy nghĩ của đại đa số giới trẻ Úc. Một cuộc khảo sát do đài truyền hình quốc gia ABC công bố vào tháng 12 cho thấy 70% người được hỏi trong độ tuổi từ 9 - 15 không nghĩ lệnh cấm mạng xã hội là một ý tưởng hay và 75% khẳng định họ không có ý định ngừng sử dụng mạng xã hội khi lệnh cấm bắt đầu. Tuy nhiên, bức tranh hoàn toàn trái ngược khi nhìn vào quan điểm của người lớn. Theo một cuộc thăm dò của hãng phân tích dữ liệu YouGov, 77% người dân Úc ủng hộ lệnh cấm, cho thấy một sự đồng thuận rộng rãi trong xã hội về việc cần phải hành động để bảo vệ trẻ em.

Trong số những người ủng hộ có Bella, 13 tuổi và mẹ cô bé là Meg. Dù thỉnh thoảng vẫn lên TikTok và Pinterest để tìm cảm hứng nghệ thuật, Bella tỏ ra lo ngại về những đứa trẻ nhỏ tuổi hơn bị ám ảnh bởi mạng xã hội và rơi vào trạng thái "lướt màn hình vô thức" (doom scroll) thay vì tập trung vào việc học.

Bella tin rằng khả năng tập trung của mình sẽ được cải thiện khi không còn những kích thích liên tục từ mạng xã hội và cô bé sẽ dành thời gian cho các hoạt động ngoại khóa như điền kinh, bơi lội hay làm đồ thủ công. Mẹ của Bella, bà Meg, tin rằng lệnh cấm sẽ giúp trẻ em "được làm trẻ em trở lại", không còn phụ thuộc vào công nghệ và buộc phải sử dụng trí não, sự sáng tạo của chính mình để vui chơi.

Tuy nhiên, bà Meg cũng dự đoán một giai đoạn điều chỉnh đầy đau đớn sắp tới. Những đứa trẻ đã nghiện mạng xã hội từ nhỏ sẽ gặp khó khăn lớn khi mất đi nguồn kích thích quen thuộc và các gia đình từng dùng thiết bị điện tử như một công cụ để dỗ dành con cái sẽ phải đối mặt với những cuộc chiến thực sự trong nhà. Bộ trưởng Wells cũng thừa nhận rằng thanh thiếu niên sẽ trải qua các "triệu chứng cai nghiện".

Bà nhấn mạnh rằng sự gây nghiện của mạng xã hội không phải là lỗi kỹ thuật mà là một tính năng được thiết kế có chủ đích. Dù biết trước sẽ có sự phản kháng, giận dữ và nỗ lực lách luật từ giới trẻ, bà Wells tin tưởng rằng sự khó chịu trong ngắn hạn sẽ đổi lấy những lợi ích dài hạn vô giá.

Một phụ huynh khác tên Murray cho rằng lệnh cấm là một con dao hai lưỡi. Nó giúp bảo vệ trẻ em khỏi những kẻ săn mồi, bắt nạt trực tuyến và việc tiếp xúc quá nhiều với màn hình, nhưng cũng khiến cuộc sống của các bậc cha mẹ trở nên khó khăn hơn khi mất đi công cụ giải trí "tr trong trẻ" tiện lợi.

Con trai cả của ông, Lewis, 14 tuổi, thừa nhận sẽ nhớ sự tiện lợi của mạng xã hội nhưng cũng đồng tình rằng lệnh cấm có thể giúp giải quyết vấn đề của những người bạn suốt ngày ru rú trong nhà dán mắt vào điện thoại. Trong khi đó, cô em gái 9 tuổi Sunni, một "iPad kid" chính hiệu, thú nhận sẽ khóc hết nước mắt nếu không được xem YouTube, nhưng cũng ngây thơ thừa nhận rằng điều đó có thể tốt vì cô bé sẽ phải ra ngoài chơi với bạn bè nhiều hơn.

Dù có lệnh cấm, trách nhiệm cuối cùng vẫn nằm ở các bậc phụ huynh. Ông Murray hiểu rằng việc thực thi các quy tắc trong gia đình, như ngăn con cái dùng điện thoại hay đóng tài khoản YouTube của chính mình để làm gương, vẫn là gánh nặng mà cha mẹ phải gánh vác. Nhưng ông vẫn lạc quan rằng khi lệnh cấm được thực thi, nước Úc sẽ trở thành một nơi tốt đẹp hơn và thật thú vị để chờ xem sự thay đổi của lũ trẻ.

Trong khi đó, Zoey vẫn chưa từ bỏ cuộc chiến. Cô bé đã gửi một bản kiến nghị điện tử lên trang web của quốc hội vào tháng 10, kêu gọi chính phủ xem xét lại và hạ độ tuổi tối thiểu xuống 13. Bản kiến nghị đã thu thập được hơn 44.000 chữ ký, một minh chứng cho thấy tiếng nói của thế hệ trẻ tuy bị phớt lờ nhưng chưa bao giờ tắt hẳn. Zoey khẳng định mạng xã hội sẽ tồn tại mãi mãi và chính phủ cần phải học cách chấp nhận và đồng hành cùng nó thay vì cấm đoán cực đoan.

Bùi Tú