Có tỉnh giảm hơn 45% trường học, sắp xếp không phải là cắt giảm cơ học!

Ngày 19.12, Hội nghị trực tuyến toàn quốc về sắp xếp cơ sở giáo dục do Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) chủ trì đã đặt ra một bài toán hóc búa: Làm thế nào để tinh gọn bộ máy nhưng không làm hẹp con đường đến trường của trẻ em?

Báo cáo của Vụ Giáo dục Phổ thông (Bộ GD-ĐT) đã phác họa một thực trạng đầy mâu thuẫn của hệ thống giáo dục Việt Nam hiện nay. Với hơn 11.500 trường tiểu học và 8.400 trường THCS, mạng lưới trường lớp về cơ bản đã phủ kín lãnh thổ. Tuy nhiên, đằng sau sự bao phủ đó là những áp lực trái ngược nhau giữa đô thị và miền núi.

Tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, bài toán không phải là sáp nhập mà là "giải vây". Sĩ số học sinh tại đây thường xuyên chạm ngưỡng 45-55 em/lớp, vượt xa quy chuẩn sư phạm. Trong khi đó, tại vùng sâu, vùng xa, nhiều trường có quy mô "siêu nhỏ" với chỉ khoảng 18 học sinh/lớp, dẫn đến tình trạng lãng phí nguồn lực đầu tư và khó khăn trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục toàn diện.

Chính vì sự chênh lệch này, Thông tư số 23/2024 đã có điều chỉnh mang tính thực tiễn khi nâng quy mô tối đa trường tiểu học lên 40 lớp (tăng 10 lớp so với trước). Đây được coi là "van thở" giúp các đô thị giải quyết áp lực quỹ đất nhưng vẫn đảm bảo khuôn khổ pháp lý.

Hội nghị đã ghi nhận những số liệu đáng chú ý từ 23 tỉnh, thành phố. Trong năm 2025, đa số địa phương chọn giải pháp giữ ổn định để hoàn thành năm học, nhưng xu hướng sáp nhập đang diễn ra rất mạnh mẽ ở một số khu vực:

Giáo dục mầm non: Có tỉnh đã giảm tới 45,83% số lượng cơ sở giáo dục thông qua sáp nhập.

Giáo dục phổ thông: Một địa phương ghi nhận mức giảm kỷ lục 42,57%.

Giáo dục thường xuyên: Đây là phân khúc có mức độ sáp nhập mạnh nhất, nhiều nơi giảm trên 30% đầu mối.

Việc giảm đầu mối giúp tinh giản biên chế quản lý và tập trung nguồn lực, nhưng nếu thực hiện quá nhanh trong thời gian ngắn, nó dễ dẫn đến tình trạng "sáp nhập cơ học" - tức là chỉ gộp tên trên giấy tờ mà chưa chuẩn bị đủ hạ tầng để tiếp nhận lượng học sinh dồn về.

Thứ trưởng thường trực Bộ GD-ĐT Phạm Ngọc Thưởng đã đưa ra lưu ý cực kỳ quan trọng: Sắp xếp mạng lưới không phải là cắt giảm cơ học.

Nếu sáp nhập chỉ để đạt chỉ tiêu giảm đầu mối, hệ lụy sẽ rất lớn, đó là khoảng cách di chuyển quá xa ở vùng núi nếu không có hệ thống bán trú đi kèm sẽ khiến học sinh nản lòng. Khi gộp hai trường thành một mà không xây thêm phòng học, nhà vệ sinh hay sân chơi, chất lượng sống của học sinh sẽ bị suy giảm nghiêm trọng.

"Những nơi có điểm trường lẻ, quy mô nhỏ không còn phù hợp thì cần sáp nhập; nhưng nơi học sinh đông, sĩ số vượt chuẩn thì phải tính đến phương án chia tách, xây dựng trường mới," Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng nhấn mạnh. Đây là một quan điểm điều hành linh hoạt, lấy người học làm trung tâm thay vì lấy chỉ tiêu hành chính làm đích đến.

Bài học kinh nghiệm từ các địa phương: Thận trọng và nhân văn

Tại hội nghị, đại diện các tỉnh đã chia sẻ những mô hình triển khai thực tế, cho thấy sự đa dạng trong cách tiếp cận.

Thành phố Huế xác định chủ trương giữ ổn định, chỉ sắp xếp khi bảo đảm điều kiện đi lại an toàn cho trẻ. Quan trọng hơn, việc sáp nhập tại đây gắn liền với việc đầu tư vào hệ thống trường nội trú, bán trú để học sinh vùng đặc thù có thể yên tâm ở lại trường.

Tỉnh Phú Thọ nhấn mạnh vào công tác "dân vận". Sắp xếp trường lớp là vấn đề nhạy cảm, chạm đến thói quen sinh hoạt của cộng đồng, vì vậy cần có lộ trình và sự đồng thuận của nhân dân thay vì áp đặt mệnh lệnh hành chính.

Tỉnh Tuyên Quang áp dụng phương thức "dễ làm trước, khó làm sau". Những đơn vị hội tụ đủ điều kiện vật chất và nhân sự sẽ triển khai trước để rút kinh nghiệm, tránh tình trạng làm ồ ạt nhưng hiệu quả thấp.

Bộ GD-ĐT xác định 3 yêu cầu "vàng" trong việc sắp xếp mạng lưới: Đủ trường - Đủ lớp - Đủ giáo viên. Nhưng chữ "đủ" này phải đi kèm với sự "hợp lý".

Mọi phương án sáp nhập phải đảm bảo mục tiêu phổ cập giáo dục, đặc biệt là phổ cập mầm non cho trẻ từ 3 đến 5 tuổi và giáo dục bắt buộc cấp tiểu học. Không thể vì tinh giản biên chế mà khiến một đứa trẻ phải đi bộ 10km đường rừng để tới lớp.

Tổ chức trường lớp phải dựa trên tâm sinh lý lứa tuổi. Các mô hình trường liên cấp (Tiểu học và THCS) cần được thiết kế sao cho không gian sinh hoạt của học sinh nhỏ tuổi không bị ảnh hưởng bởi nhóm học sinh lớn hơn, đảm bảo môi trường an toàn tuyệt đối.

Để hỗ trợ các địa phương, Bộ GD-ĐT không chỉ đưa ra các văn bản hướng dẫn mà còn cam kết về mặt nguồn lực. Bộ đang yêu cầu các đơn vị chuyên môn rà soát, hoàn thiện quy chuẩn về sáp nhập dựa trên điều kiện mới.

Đồng thời, Bộ sẽ tổng hợp nhu cầu thực tế của địa phương để tham mưu Chính phủ bố trí nguồn vốn từ kế hoạch đầu tư công trung hạn đó là xây dựng mới các trường ở khu vực đô thị quá tải và chương trình mục tiêu quốc gia là kiên cố hóa trường lớp và xây dựng nhà bán trú tại các vùng khó khăn.

Sắp xếp mạng lưới giáo dục là một cuộc "đại phẫu" cần thiết để hệ thống vận hành trơn tru hơn. Tuy nhiên, qua Hội nghị ngày 19.12, thông điệp rõ ràng nhất gửi tới các địa phương là: Đừng nóng vội. Một ngôi trường bị xóa bỏ trên bản đồ hành chính phải đổi lại bằng một ngôi trường mới khang trang hơn, một chất lượng dạy học tốt hơn và một đội ngũ giáo viên được chăm sóc tốt hơn. Nếu không đạt được những điều đó, việc sáp nhập chỉ đơn thuần là phép cộng cơ học vô hồn.

Ngành giáo dục đang đứng trước vận hội mới khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, và việc sắp xếp trường lớp chính là "viên gạch đầu tiên" để xây dựng một xã hội học tập hiện đại, công bằng và bền vững.

Tuyết Nhung