Cuộc chiến 35 năm với HIV/AIDS tại TP.HCM: Đã đến hồi kết?
Từ ca nhiễm đầu tiên năm 1990 đến số tử vong giảm kỷ lục còn 312 ca năm 2025. TP.HCM đang làm gì để hiện thực hóa khát vọng xóa sổ AIDS vào năm 2030?
Sở Y tế TP.HCM vừa có tờ trình gửi UBND TP về báo cáo sơ kết 5 năm triển khai thực hiện Chỉ thị số 07-CT/TW về tăng cường lãnh đạo công tác phòng, chống HIV/ AIDS tiến tới chấm dứt AIDS tại Việt Nam trước năm 2030.
Hơn ba thập kỷ kể từ ca nhiễm đầu tiên, TP.HCM đã đi qua những giai đoạn khốc liệt nhất của đại dịch HIV/AIDS. Từ những ngày đối mặt với sự gia tăng đột biến 10.000 ca nhiễm mỗi năm, thành phố giờ đây đang đứng trước ngưỡng cửa lịch sử: Chấm dứt bệnh AIDS.
Những con số ám ảnh và sự xoay chuyển cục diện
Lịch sử phòng chống HIV/AIDS tại Việt Nam ghi dấu mốc đầu tiên tại TP.HCM vào tháng 12 năm 1990. Kể từ đó, thành phố đã trở thành "trận địa" chính trong cuộc chiến không mệt mỏi này.
Giai đoạn từ năm 2000 đến 2007 được xem là thời kỳ bùng nổ, khi số ca nhiễm mới được phát hiện hằng năm không ngừng gia tăng, đỉnh điểm lên đến khoảng 10.000 ca nhiễm mới chỉ trong hai năm 2006 và 2007. Tuy nhiên, đến cuối năm 2025, bức tranh đã có những thay đổi mang tính bước ngoặt. Thành phố hiện đang quản lý 63.524 trường hợp nhiễm HIV.
Điểm sáng lớn nhất chính là tỷ lệ tử vong. Nếu như số tử vong do AIDS liên tục gia tăng từ năm 1993, thì kể từ năm 2005, con số này bắt đầu giảm nhanh. Đến năm 2025, chỉ còn 312 trường hợp tử vong (đang điều trị tại TP.HCM), giảm hơn 1.000 ca so với thời kỳ đỉnh điểm năm 2005.
TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu - Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, chia sẻ: "Sự sụt giảm mạnh mẽ số ca tử vong không chỉ là một con số thống kê, đó là thành quả của việc phủ sóng điều trị ARV và thay đổi tư duy tiếp cận y tế. Chúng ta đã biến một căn bệnh từng được coi là 'án tử' thành một bệnh mạn tính có thể kiểm soát được”.
Dù số ca tử vong giảm, nhưng đặc điểm dịch tễ lại đang có những biến động phức tạp. Dịch tập trung chủ yếu trên các nhóm đối tượng nguy cơ cao bao gồm người sử dụng ma túy, người bán dâm, nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) và bạn tình của người nhiễm HIV.
Đặc biệt, xu hướng lây nhiễm qua đường tình dục hiện nay đã chiếm ưu thế so với đường tiêm chích. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm MSM vẫn duy trì ở mức cao, đặt ra thách thức mới cho công tác dự phòng.
Coi phòng chống dịch là nhiệm vụ phát triển kinh tế
Thành công của TP.HCM không thể tách rời sự chỉ đạo quyết liệt từ các cấp ủy Đảng. Khi Chỉ thị 07-CT/TW của Ban Bí thư được ban hành, Ban Thường vụ Thành ủy đã nhanh chóng cụ thể hóa bằng Kế hoạch số 114-KH/TU ngày 24.4.2022.
Thành phố xác định HIV/AIDS là dịch bệnh nguy hiểm, là mối hiểm họa đối với sức khỏe, tính mạng của con người và phát triển kinh tế - xã hội. Do đó, công tác này được đưa vào kế hoạch phát triển của từng địa phương, là một trong những chỉ tiêu quan trọng để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ chính trị.
TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu nhận định: "Sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội là 'chìa khóa' để phá vỡ rào cản kỳ thị. Khi chính quyền vào cuộc, nguồn lực được huy động tối đa, từ ngân sách thành phố đến sự phối hợp liên ngành giữa y tế, công an, giáo dục và truyền thông”.
Thành phố đã xây dựng được một mạng lưới phối hợp chặt chẽ: Sở Y tế và Sở Tư pháp tổ chức ký kết kế hoạch liên tịch để hỗ trợ và trợ giúp pháp lý cho người nhiễm HIV trên địa bàn
Ủy ban Mặt trận Tổ quốc triển khai thực hiện phòng, chống HIV/AIDS trong cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”. Sở Giáo dục và Đào tạoTập huấn kiến thức, kỹ năng phòng, chống cho Ban Giám hiệu, giáo viên và học sinh.
Liên đoàn Lao động triển khai chương trình “Xây dựng đời sống văn hóa và không có người nhiễm mới HIV tại các khu nhà trọ có đông công nhân nhập cư".
Đột phá chuyên môn - Tiến tới mục tiêu 95-95-95
Theo Sở Y tế TP.HCM, Chiến lược Quốc gia đã đề ra mục tiêu 95-95-95 nhằm chấm dứt dịch bệnh vào năm 2030, bao gồm việc phấn đấu để 95% người nhiễm HIV biết tình trạng của mình, 95% người biết tình trạng được điều trị ARV và 95% người điều trị đạt tải lượng vi rút dưới ngưỡng ức chế.
Tính đến năm 2025, TP.HCM đã đạt được những chỉ số rất sát với kỳ vọng khi tỷ lệ người nhiễm biết tình trạng đạt 94,5% và tỷ lệ điều trị ARV đạt 92,5%. Đặc biệt, chỉ số kiểm soát tải lượng vi rút của thành phố luôn được duy trì ở mức ấn tượng 99% từ năm 2024 đến nay.
Thành phố đã mở rộng các loại hình xét nghiệm tại cơ sở y tế, cộng đồng và cả tự xét nghiệm. Hiện có 54 phòng xét nghiệm khẳng định với kết quả được trả nhanh, đa số ngay trong ngày. Tính riêng năm 2025, trong số 3.810 người phát hiện dương tính, có tới 97% đã được kết nối điều trị ARV thành công.
Can thiệp giảm hại cũng ghi nhận những con số khổng lồ từ năm 2021 đến 2025: Cấp phát hơn 5,3 triệu bao cao su, 1,8 triệu bơm kim tiêm và 4 triệu gói chất bôi trơn. Chương trình Methadone cũng được duy trì tại 30 cơ sở cho khoảng 3.172 bệnh nhân tính đến cuối năm 2025.
Điều trị dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) đã trở thành "vũ khí" sắc bén bảo vệ nhóm MSM. Mạng lưới cung cấp dịch vụ PrEP đã phát triển lên 48 cơ sở cả công lập và tư nhân. Từ năm 2021, chương trình đã cung cấp dịch vụ cho hơn 58.728 người, trong đó nhóm MSM chiếm tỷ lệ 81%.
TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu chia sẻ đầy tâm huyết: "Chúng tôi đang thí điểm mô hình Tele-PrEP (cung cấp dịch vụ từ xa). Điều này giúp những người có nguy cơ cao nhưng e ngại sự kỳ thị có thể tiếp cận thuốc một cách bí mật và thuận tiện nhất. Đây là bước đột phá trong việc ứng dụng công nghệ để bảo vệ cộng đồng”.
Trong bối cảnh viện trợ quốc tế cắt giảm mạnh, TP.HCM đã chủ động tìm hướng đi mới để đảm bảo tính bền vững.
Thành phố đã nỗ lực để người bệnh duy trì điều trị liên tục qua thẻ Bảo hiểm y tế (BHYT). Đến cuối năm 2025, có trên 95% bệnh nhân có thẻ BHYT và 92% nhận thuốc ARV qua nguồn này. Thành phố cũng áp dụng Nghị quyết 42/2024/NQ-HĐND về hỗ trợ chi phí mua thẻ BHYT và hỗ trợ cùng chi trả thuốc kháng vi rút HIV cho người nhiễm.
Hệ thống y tế Thành phố đã áp dụng chuyển đổi số mạnh mẽ. Việc xây dựng hệ thống giám sát dịch tễ toàn diện giúp thu thập và phân tích dữ liệu nhanh chóng. Ứng dụng công nghệ thông tin qua phần mềm KP-eLog và hệ thống bệnh án điện tử eClinica đã trở thành công cụ đắc lực.
TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu nhấn mạnh: "Việc ứng dụng phần mềm eClinica và ứng dụng iCare để nhắc nhở bệnh nhân tái khám giúp hạn chế tình trạng bỏ trị. Dữ liệu số giúp chúng tôi phản ứng nhanh với các diễn biến của dịch, đảm bảo quản lý bệnh nhân hiệu quả nhất”.
Thách thức sau sáp nhập và tầm nhìn đến năm 2030
Đến cuối năm 2025, sau khi thực hiện sát nhập địa giới hành chính (giữa TP.HCM cũ, tỉnh Bình Dương cũ và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ), mạng lưới điều trị đã mở rộng lên 60 cơ sở cung ứng dịch vụ ARV.
Mặc dù đạt nhiều kết quả tích cực, thách thức vẫn còn đó khi các nguồn viện trợ quốc tế ngưng lại và cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước thay đổi. Điều này đòi hỏi nhân sự tham gia công tác phòng chống HIV/AIDS phải có tinh thần thích nghi cao độ. Bên cạnh đó, việc duy trì thành quả và hướng tới chấm dứt dịch bệnh vào năm 2030 vẫn là một thách thức lớn.
TP.HCM đã khống chế thành công tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con và duy trì dưới 1% đến cuối năm 2025. Tỷ lệ bệnh nhân điều trị ARV có tải lượng vi rút dưới ngưỡng ức chế luôn duy trì ở mức cao 98-99%.
"Chấm dứt AIDS không có nghĩa là không còn người nhiễm HIV, mà là khi HIV không còn là mối hiểm họa đối với sức khỏe cộng đồng. Với sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị và sự đồng hành của cộng đồng, tôi tin rằng TP.HCM sẽ là địa phương đi đầu cả nước hoàn thành sứ mệnh này trước năm 2030. Chúng ta không để ai bị bỏ lại phía sau trong cuộc chiến này”, ông Châu chia sẻ.
