Xe điện Trung Quốc tìm cách ‘vượt biên’ trong năm 2026

Không còn những con số tăng trưởng phi mã hay những màn ra mắt hào nhoáng lấn át thực tế, bức tranh ngành công nghiệp ô tô lớn nhất thế giới giờ đây bị bao phủ bởi sự sụt giảm doanh số của những gã khổng lồ, sự bão hòa của nhu cầu nội địa và một cuộc chiến giá cả tàn khốc chưa có hồi kết. Từ sự chững lại của BYD và Tesla đến sự trỗi dậy của các thế lực công nghệ mới như Huawei và Xiaomi, thị trường đang trải qua một cuộc thanh lọc chưa từng có, buộc các nhà sản xuất phải tìm đường "vượt biên" để sinh tồn hoặc chấp nhận bị nuốt chửng ngay trên sân nhà.

Cơn thoái trào của những "gã khổng lồ" và sự trỗi dậy của thế lực mới

Năm 2025 là thời điểm bước ngoặt, đánh dấu sự kết thúc của giai đoạn "dễ kiếm tiền tươi" và tăng trưởng dễ dàng. Các dữ liệu mới nhất từ Hiệp hội Xe du lịch Trung Quốc (CPCA) đã vẽ nên một thực tế ảm đạm cho những cái tên từng thống trị thị trường.

Tesla, biểu tượng xe điện toàn cầu, đã chứng kiến doanh số bán hàng tại Trung Quốc giảm 7,4% so với một năm trước. Nhưng cú sốc lớn hơn đến từ chính "nhà vua" nội địa BYD. Dù vẫn giữ ngôi vương về thị phần, nhưng BYD đã báo cáo mức giảm 5,1% trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 11. Đáng báo động hơn, chỉ tính riêng trong tháng 11, doanh số xe du lịch của BYD đã lao dốc tới 26,5% so với cùng kỳ năm ngoái. Đây là những tín hiệu không thể chối cãi cho thấy sức hấp dẫn của các thương hiệu dẫn đầu đang bị bào mòn nghiêm trọng trước áp lực cạnh tranh và sự thay đổi thị hiếu của người tiêu dùng.

Trong khi những "cây đại thụ" đang rung chuyển, một làn gió mới mang đậm tính công nghệ đang thổi quét qua thị trường. Các đối thủ mới, đặc biệt là những mẫu xe được vận hành bởi phần mềm của Huawei hay các dòng xe điện từ gã khổng lồ điện tử Xiaomi, đã ghi nhận mức tăng trưởng doanh số kinh ngạc lên tới hơn 90% trong cùng kỳ. Sự đảo chiều này cho thấy người tiêu dùng Trung Quốc đang chuyển dịch ưu tiên từ "phần cứng" (pin, khung gầm) sang "phần mềm" (hệ sinh thái thông minh, khả năng tự lái), nơi mà các công ty công nghệ có lợi thế vượt trội.

Hệ quả tất yếu của sự cạnh tranh khốc liệt này là sự "bay màu" của những cái tên từng được coi là niềm hy vọng của startup xe điện Trung Quốc. Bộ ba Nio, Xpeng và Li Auto, những công ty từng niêm yết tại Mỹ với định giá tỉ đô… đã thất bại trong việc lọt vào danh sách 10 nhà bán hàng hàng đầu trong tháng, bất chấp những nỗ lực cải thiện số lượng giao hàng hàng tháng.

Thị trường đang chứng kiến mức độ tập trung hóa cao độ. Theo Xiao Feng, đồng giám đốc Nghiên cứu Công nghiệp Trung Quốc tại Citic CLSA, 10 nhà sản xuất hàng đầu hiện chiếm tới khoảng 95% thị phần thị trường xe năng lượng mới (bao gồm cả xe thuần điện và xe lai hybrid). Con số này là một bước nhảy vọt so với mức 60-70% chỉ mới hai hoặc ba năm trước. Ông Feng nhận định: "Tôi nghĩ rằng sẽ còn có thêm sự hợp nhất trong ngành ngay cả khi giá cả quan trọng hơn thương hiệu cụ thể. Rõ ràng người mua sẽ không mua một chiếc xe mà họ chưa từng nghe tên". Điều này đồng nghĩa với việc "cửa tử" đang mở rộng cho các hãng xe nhỏ lẻ, thiếu tiềm lực tài chính để duy trì cuộc đua đốt tiền.

Quy mô của các đợt giảm giá càng làm nổi bật áp lực khủng khiếp lên lợi nhuận. Autohome, nền tảng dữ liệu bán xe trực tuyến hàng đầu Trung Quốc, giờ đây thậm chí còn liệt kê các phương tiện theo... tỷ lệ chiết khấu. Những con số giảm giá gây sốc xuất hiện nhan nhản: Mercedes-Benz EQS EV giảm tới 432.000 nhân dân tệ (khoảng 61.660 USD), hay Volvo XC70 giảm 147.000 nhân dân tệ. Paul Gong, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu ô tô Trung Quốc tại UBS, dự báo cuộc chiến giá cả này sẽ còn tiếp diễn "trong nhiều năm", trong khi các thay đổi chính sách nội địa sẽ tiếp tục đè nặng lên tăng trưởng. Bắc Kinh dự kiến sẽ tái áp dụng thuế mua hàng và cắt giảm các khoản trợ cấp đổi xe cũ lấy xe mới. UBS dự đoán tốc độ tăng trưởng doanh số xe điện của Trung Quốc sẽ giảm một nửa vào năm tới, từ mức khoảng 20% của năm 2025.

"Vượt biên" tìm đường sống: Cuộc di cư chiến lược ra nước ngoài

Khi "miếng bánh" nội địa ngày càng nhỏ lại và khó nhằn hơn với tỷ lệ xe năng lượng mới đã chiếm tới 59,4% tổng số xe du lịch bán ra (tính đến tháng 11), các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc buộc phải kích hoạt "Kế hoạch B": Tấn công thị trường quốc tế.

Việc mở rộng ra nước ngoài không còn là một lựa chọn mang tính biểu tượng mà đã trở thành mệnh lệnh sinh tồn ("go or die"). Tại các thị trường hải ngoại, biên lợi nhuận thường cao hơn đáng kể so với thị trường nội địa đang chảy máu vì chiến tranh giá.

Geely, hãng xe có trụ sở tại Hàng Châu, là một ví dụ điển hình cho chiến lược này. Trong nửa đầu năm 2025, xuất khẩu xe điện của hãng đã tăng gấp bốn lần, góp phần đưa tổng lượng xe xuất khẩu lên 184.000 chiếc. Geely đã nhanh chóng thâm nhập vào Úc, Việt Nam và bốn thị trường khác, mở rộng tầm ảnh hưởng tới khoảng 90 quốc gia.

Không chỉ dừng lại ở việc bán xe, Geely còn thiết lập các nhà máy sản xuất tại Ai Cập, Trung Đông và Indonesia để cắm rễ sâu vào chuỗi cung ứng địa phương. Hiện tại, Geely đang đứng thứ hai sau BYD về doanh số xe năng lượng mới tại Trung Quốc, và họ đang muốn dùng thị trường quốc tế làm bàn đạp để lật đổ ngôi vương.

BYD, dù gặp khó khăn tại quê nhà, vẫn đang là một "con ngáo ộp" trên thị trường quốc tế. Hãng đang ráo riết mở rộng năng lực sản xuất ở nước ngoài, bao gồm một nhà máy mới tại Hungary dự kiến sẽ đi vào hoạt động năm 2026. Chỉ riêng trong tháng 11, BYD đã xuất khẩu hơn 131.000 xe. Động thái xây dựng nhà máy tại Hungary cho thấy BYD đang muốn né tránh các hàng rào thuế quan tiềm tàng của Châu Âu bằng cách "Made in Europe", một chiến thuật từng được các hãng xe Nhật Bản và Hàn Quốc áp dụng thành công.

Tu Le, người sáng lập và giám đốc điều hành công ty tư vấn Sino Auto Insights, nhận định rằng sẽ có thêm nhiều nhà sản xuất ô tô và công ty pin Trung Quốc "khẳng định vị thế vững chắc tại Châu Âu". Điều này không chỉ đe dọa các hãng xe lục địa già mà còn mang cuộc cạnh tranh đến gần hơn với sân nhà của Mỹ và Tesla. Làn sóng "xuất khẩu năng lực dư thừa" này của Trung Quốc chắc chắn sẽ tạo ra những căng thẳng thương mại mới, nhưng đối với các hãng xe Trung Quốc, đó là con đường duy nhất để duy trì quy mô sản xuất và dòng tiền.

Canh bạc của các hãng xe ngoại: Thích nghi hay bị đào thải?

Giữa tâm bão của thị trường Trung Quốc, các hãng xe nước ngoài đang đứng trước ngã ba đường: Rút lui để bảo toàn vốn hay thay đổi để tồn tại? Dù thị phần bị thu hẹp, quy mô khổng lồ của thị trường Trung Quốc vẫn là "mỏ vàng" mà không một ông lớn nào muốn từ bỏ.

Gã khổng lồ ô tô Đức Volkswagen đang cho thấy quyết tâm bám trụ bằng chiến lược "Tại Trung Quốc, vì Trung Quốc". Hãng đã thiết lập các liên doanh địa phương với Xpeng (để tận dụng công nghệ xe điện) và nhà thiết kế chip ô tô Horizon Robotics. Trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) lớn nhất của Volkswagen bên ngoài nước Đức hiện được đặt tại Hợp Phì. Tháng trước, hãng tuyên bố trung tâm này đã có thể hoàn thành mọi bước của quy trình phát triển và phê duyệt xe ngay tại địa phương lần đầu tiên.

Khả năng tự chủ R&D này là chìa khóa sống còn, giúp Volkswagen rút ngắn vòng đời sản phẩm, tung ra các mẫu xe mới nhanh hơn để bắt kịp tốc độ thay đổi chóng mặt của thị hiếu người dùng Trung Quốc. Volkswagen đang lên kế hoạch ra mắt một loạt mẫu xe mới vào năm 2026, hy vọng lấy lại vị thế đã mất. Tuy nhiên, con đường phía trước vẫn đầy chông gai. Trong ba quý đầu năm 2025, Volkswagen đã giao hơn 1,9 triệu xe tại Trung Quốc, giảm 4% so với một năm trước và thấp hơn con số 2,4 triệu xe giao tại Tây Âu.

Đối với các hãng xe Mỹ, tình hình cũng không kém phần phức tạp nhưng chưa hẳn là tuyệt vọng. "Thị trường này chưa mất hẳn đối với các nhà sản xuất ô tô Mỹ," Tu Le của Sino Auto Insights nhận định. Ông lưu ý rằng General Motors (GM) vẫn giao gần 2 triệu xe mỗi năm tại Trung Quốc. Giống như Ford, GM cũng đang sử dụng Trung Quốc như một trung tâm xuất khẩu.

Chiến lược tiềm năng cho các hãng xe Mỹ là chuyển hướng năng lực sản xuất đó vào trong nội địa nếu họ có thể thiết kế những chiếc xe đủ sức cạnh tranh với các đối thủ địa phương. Ở khía cạnh này, GM được đánh giá là "gần đích hơn so với Ford". Tuy nhiên, Tu Le cũng cảnh báo rằng còn quá sớm để bất kỳ nhà sản xuất ô tô nào, dù là nội địa hay nước ngoài, tuyên bố chiến thắng tại thị trường ô tô lớn nhất thế giới.

Bản chất của thị trường Trung Quốc hiện nay là sự biến động cực độ. Như lời cảnh báo đầy sức nặng của chuyên gia Tu Le: "Ở Trung Quốc, bạn có thể đứng đầu vào tháng này, nhưng đến quý sau, bạn lại phải chạy đuổi theo sau và tự hỏi điều gì đã xảy ra". Trong bối cảnh đó, năm 2026 hứa hẹn sẽ là một năm của những cuộc "hỗn chiến" mới, nơi chỉ những kẻ nhanh nhạy nhất, có tiềm lực mạnh nhất và chiến lược linh hoạt nhất mới có thể trụ vững.

Bùi Tú