Vì sao ung thư hắc tố có thể 'qua mặt' hệ miễn dịch con người?

Vì sao một tổn thương da nhỏ, đôi khi chỉ như một nốt ruồi sẫm màu, lại có thể trở thành căn bệnh ung thư da ác tính nhất? Điều gì khiến ung thư hắc tố không chỉ di căn sớm mà còn đủ “tinh vi” để vô hiệu hóa chính hệ miễn dịch – hàng rào phòng vệ vốn được xem là vũ khí mạnh nhất của cơ thể con người? Trong suốt nhiều năm, khi phẫu thuật không còn hiệu quả và hóa trị cho tỷ lệ đáp ứng rất thấp, liệu ung thư hắc tố có thực sự là “án tử” không thể đảo ngược?

Những câu hỏi ấy từng khiến cả bệnh nhân lẫn giới chuyên môn trăn trở, cho đến khi y học bắt đầu giải mã được cơ chế trốn miễn dịch đặc biệt của melanoma. Khi hiểu rõ cách tế bào ung thư “khóa chặt” tế bào miễn dịch, một hướng điều trị hoàn toàn mới đã mở ra, làm thay đổi căn bản tiên lượng của căn bệnh từng được xem là vô phương cứu chữa.

Chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới về vấn đề này, ThS-BS Nguyễn Hữu Huy - Quản lý đơn vị hóa trị, Trung tâm ung bướu, Bệnh viện đa khoa Xuyên Á - cho biết: ung thư hắc tố (melanoma) là một trong những loại ung thư hiếm hoi mà bản thân tế bào ung thư có khả năng trốn tránh sự giám sát của hệ miễn dịch.

Trong cơ thể con người, bất kỳ tế bào nào “lạ”, không thuộc về cơ thể, đều sẽ bị hệ miễn dịch nhận diện và tiêu diệt. Tuy nhiên, tế bào ung thư hắc tố lại phát triển những cơ chế đặc biệt giúp nó qua mặt hệ thống phòng vệ này.

Chính vì vậy, trong nhiều năm, melanoma luôn được xem là một trong những loại ung thư khó điều trị nhất, tiên lượng xấu, tỷ lệ tử vong cao nếu phát hiện muộn.

- Cụ thể, cơ chế “trốn miễn dịch” của ung thư hắc tố diễn ra như thế nào, thưa bác sĩ?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Cơ chế này có thể chia thành hai lớp bảo vệ chính. Thứ nhất là từ chính bản thân tế bào ung thư hắc tố.

Trên bề mặt tế bào melanoma có biểu hiện rất cao các thụ thể miễn dịch, điển hình là PD-1/PD-L1 và CTLA-4. Những thụ thể này hoạt động giống như một dạng “chìa khóa giả”.

Trong khi đó, tế bào T – một loại tế bào miễn dịch quan trọng của cơ thể – lại mang “ổ khóa” tương ứng. Khi chìa khóa và ổ khóa gắn vào nhau, tế bào T sẽ bị vô hiệu hóa, không còn khả năng tiêu diệt tế bào ung thư.

Điều nguy hiểm nằm ở chỗ: tế bào bình thường, các thụ thể này chỉ biểu hiện ở mức rất thấp. Nhưng ở melanoma, mức độ biểu hiện có thể cao gấp nhiều lần, khiến số lượng tế bào T bị “khóa cứng” tăng lên nhanh chóng. Hệ quả là hệ miễn dịch dần suy yếu ngay trong khi ung thư vẫn tiếp tục phát triển.

- Như vậy, chỉ riêng bản thân tế bào ung thư đã đủ khiến hệ miễn dịch bất lực?

-ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Ung thư hắc tố không chỉ dựa vào bản thân nó, mà còn xây dựng một môi trường xung quanh khối u rất có lợi cho sự tồn tại. Trong môi trường này, các tín hiệu sinh học được điều chỉnh để cản trở tế bào miễn dịch xâm nhập, ức chế hiện tượng chết tế bào theo chương trình và tạo điều kiện cho ung thư sống lâu, lan xa.

Có thể hình dung melanoma giống như một “kẻ lẩn trốn chuyên nghiệp”, vừa tự che chắn, vừa sống trong một không gian được thiết kế riêng để tránh bị phát hiện.

- Đây có phải là lý do khiến ung thư hắc tố từng được xem là gần như vô phương cứu chữa?

-ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Đúng vậy. Trong nhiều năm, điều trị melanoma gặp rất nhiều khó khăn. Phần lớn bệnh nhân được chẩn đoán khi bệnh đã di căn, khiến phẫu thuật không còn mang ý nghĩa triệt căn.

Trong khi đó, hóa trị truyền thống lại cho tỷ lệ đáp ứng rất thấp, chỉ khoảng 20–30%. Một phần nguyên nhân là vì hóa chất cần sự hỗ trợ của hệ miễn dịch để tiêu diệt tế bào ung thư, nhưng ở melanoma, hệ miễn dịch đã bị vô hiệu hóa từ trước. Chính sự kết hợp giữa phát hiện muộn và khả năng kháng điều trị khiến tiên lượng của căn bệnh này trở nên rất xấu trong quá khứ.

- Nhiều người vẫn cho rằng ung thư da nào cũng giống nhau. Thực tế ung thư hắc tố khác gì so với các loại ung thư da khác, thưa bác sĩ?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Ung thư da nói chung gồm nhiều nhóm khác nhau. Hai loại phổ biến là ung thư tế bào đáy và ung thư tế bào vảy thường tiến triển chậm, ít di căn và có tiên lượng khá tốt.

Riêng ung thư hắc tố thì hoàn toàn khác. Đây là loại ung thư da ác tính nhất, có xu hướng di căn rất sớm và rất nhanh. Điều đáng sợ là melanoma không tuân theo quy luật “u to mới nguy hiểm”. Có những khối u rất nhỏ nhưng khả năng di căn lại cực kỳ cao. Chính đặc điểm này khiến ung thư hắc tố trở thành nguyên nhân tử vong hàng đầu trong nhóm ung thư da trên toàn thế giới.

- Với cơ chế trốn miễn dịch như vậy, có phải tất cả bệnh nhân ung thư hắc tố đều giống nhau về mức độ nguy hiểm?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Không hoàn toàn. Ung thư hắc tố cũng được phân chia theo nhiều mức độ khác nhau dựa trên đặc điểm sinh học của khối u. Mức độ biểu hiện các thụ thể miễn dịch như PD-L1 hay CTLA-4 có thể cao hoặc thấp tùy từng bệnh nhân. Mức độ này ảnh hưởng trực tiếp đến tiên lượng và đáp ứng điều trị. Tuy nhiên, nếu so với các loại ung thư khác, thì nhìn chung melanoma vẫn có khả năng trốn tránh hệ miễn dịch cao hơn đáng kể, kể cả ở những thể được xem là “nhẹ”.

- Vậy bước ngoặt nào đã giúp y học thay đổi cách nhìn về ung thư hắc tố trong những năm gần đây?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Bước ngoặt đến từ điều trị miễn dịch. Đây không còn là câu chuyện của tương lai, mà đã là thực tế lâm sàng. Khi hiểu rõ cơ chế ung thư hắc tố vô hiệu hóa tế bào miễn dịch, các nhà khoa học đã phát triển những thuốc có khả năng chặn lại chính cơ chế đó. Thay vì tấn công trực tiếp tế bào ung thư, các thuốc này giúp “cởi trói” cho hệ miễn dịch, cho phép tế bào T hoạt động trở lại và tiêu diệt ung thư.

- Cơ chế của thuốc miễn dịch được hiểu như thế nào, thưa bác sĩ?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Có thể hình dung rất đơn giản. Trước đây, tế bào ung thư dùng những “chìa khóa” trên bề mặt để khóa tế bào miễn dịch lại. Thuốc miễn dịch sẽ chiếm chỗ những vị trí đó, khiến tế bào T không còn bị khóa nữa. Khi được giải phóng, tế bào miễn dịch sẽ nhận diện và tấn công tế bào ung thư một cách hiệu quả hơn. Đây là sự thay đổi mang tính nền tảng trong điều trị ung thư hắc tố.

- Hiệu quả thực tế của phương pháp này ra sao so với điều trị truyền thống?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Sự khác biệt là rất rõ ràng. Nếu trước đây hóa trị đơn thuần chỉ mang lại tỷ lệ đáp ứng khoảng 20–30%, thì hiện nay, khi kết hợp hóa trị với miễn dịch, tỷ lệ đáp ứng có thể tăng lên 60–80%, thậm chí cao hơn ở một số nhóm bệnh nhân phù hợp. Điều này đồng nghĩa với việc thời gian sống được kéo dài hơn, chất lượng sống được cải thiện rõ rệt, và quan trọng nhất là bệnh nhân có thêm hy vọng thực sự.

- Trong quá trình điều trị, nhiều bệnh nhân tìm cách “tăng miễn dịch” bằng ăn uống hay thực phẩm chức năng. Quan điểm của bác sĩ về vấn đề này như thế nào?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Đây là một hiểu lầm khá phổ biến. Không có loại thực phẩm hay thuốc nào có thể trực tiếp làm tăng hệ miễn dịch theo nghĩa khoa học. Những thuốc đang được sử dụng trong điều trị ung thư hắc tố là thuốc điều hòa miễn dịch, tác động rất chọn lọc vào các cơ chế sinh học cụ thể. Vai trò của ăn uống và sinh hoạt là giúp cơ thể không suy kiệt, từ đó phối hợp tốt hơn với thuốc điều trị. Việc kiêng khem quá mức hoặc chạy theo các phương pháp không có cơ sở khoa học đôi khi còn làm giảm hiệu quả điều trị.

- Cuối cùng, bác sĩ muốn gửi gắm điều gì đến các bệnh nhân ung thư hắc tố?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Điều quan trọng nhất là người bệnh không nên tuyệt vọng. Ung thư hắc tố ngày nay đã không còn là “án tử” như trước đây. Dù điều trị vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt về chi phí, nhưng y học đã mở ra những hướng đi mới với hiệu quả rõ ràng. Khi được chẩn đoán sớm, điều trị đúng phác đồ và giữ tinh thần lạc quan, cơ hội kiểm soát bệnh là hoàn toàn có thật.

Xin cảm ơn bác sĩ về cuộc trao đổi này!

Hồ Quang (thực hiện)