Xây dựng các 'siêu' trung tâm nghiên cứu tại Việt Nam

Thay đổi tư duy: Từ đầu tư dàn trải sang trọng tâm đột phá

Trong nhiều thập kỷ, bài toán về hiệu quả của các viện nghiên cứu công lập luôn nằm ở sự phân tán nguồn lực. Chương trình giai đoạn 2025–2030 đánh dấu một bước ngoặt về tư duy quản trị: Tập trung đầu tư có trọng điểm. Thay vì phân bổ ngân sách theo số lượng, Nhà nước sẽ dồn lực vào những tổ chức có năng lực nghiên cứu hàng đầu, có khả năng làm chủ công nghệ then chốt và kết nối chặt chẽ với thực tiễn sản xuất.

Mục tiêu cao nhất là chuyển đổi các tổ chức R&D truyền thống thành những trung tâm nghiên cứu xuất sắc, đóng vai trò “hạt nhân” dẫn dắt sự phát triển của các ngành công nghiệp mũi nhọn.

Những tiêu chuẩn khắt khe ngang tầm thế giới

Để hiện thực hóa khái niệm “siêu” trung tâm nghiên cứu, Chương trình xác lập hệ thống chỉ tiêu định lượng tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế:

Về vị thế quốc tế: Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có ít nhất 5 tổ chức khoa học cơ bản và 7 - 10 tổ chức khoa học kỹ thuật lọt vào nhóm 30% hàng đầu thế giới theo các bảng xếp hạng uy tín (như Scimago). Đối với khoa học xã hội, ít nhất một tổ chức phải đạt trình độ quốc tế để làm nòng cốt trong tư vấn chính sách.

Về hiệu suất công bố: Mỗi tiến sĩ tại các đơn vị này được yêu cầu đạt hiệu suất công bố từ 1,1 đến 1,5 bài báo quốc tế chất lượng cao (Q1, Q2) mỗi năm. Đây là con số đầy thách thức, đòi hỏi sự bứt phá mạnh mẽ về cả tư duy lẫn phương pháp nghiên cứu.

Về sở hữu trí tuệ: Không dừng lại ở các nghiên cứu lý thuyết, mỗi đơn vị phải tăng trưởng số lượng bằng sáng chế và giải pháp hữu ích trung bình 15% mỗi năm, đảm bảo tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa sản phẩm.

Đội ngũ nhân lực: Quốc tế hóa là yêu cầu bắt buộc

Một trong những điểm đột phá nhất của chiến lược này chính là cơ chế mở cửa về nhân sự. Một “siêu” trung tâm nghiên cứu không thể tồn tại nếu thiếu sự giao thoa trí tuệ toàn cầu. Chương trình đặt ra chỉ tiêu đến năm 2030, tối thiểu 15% đội ngũ nghiên cứu viên phải là người nước ngoài hoặc người Việt Nam ở nước ngoài.

Việc thu hút ít nhất 70 lượt chuyên gia quốc tế mỗi năm đến hợp tác không chỉ giúp chuyển giao tri thức mà còn tạo ra môi trường làm việc đa văn hóa, giúp các nhà khoa học trong nước làm quen với áp lực và quy trình làm việc chuẩn quốc tế.

Khoa học là động lực cho tăng trưởng và chính sách

Vai trò của các trung tâm này được định vị rõ nét trên hai phương diện: Phát triển kinh tế và Tư vấn chiến lược.

Về kinh tế: Các tổ chức nghiên cứu kỹ thuật phải làm chủ quy trình thiết kế và tích hợp để tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh, phục vụ trực tiếp cho các ngành công nghiệp chiến lược của đất nước.

Về chính sách: Các tổ chức khoa học xã hội phải đóng vai trò là những “ngân hàng tư duy” (think-tank) hàng đầu, cung cấp các luận cứ khoa học sắc bén phục vụ việc ban hành văn kiện, chính sách cho Trung ương và địa phương.

Việc xây dựng các “siêu” trung tâm nghiên cứu xuất sắc không chỉ là lời giải cho bài toán nâng cao năng lực nội sinh, mà còn là cam kết của Việt Nam trong việc đóng góp vào sự tiến bộ của nhân loại. Với sự chủ trì của Bộ Khoa học và Công nghệ cùng cơ chế tài chính linh hoạt từ ngân sách và xã hội hóa, lộ trình 2025 - 2030 hứa hẹn sẽ tạo ra một cuộc chuyển mình lịch sử, đưa khoa học công nghệ thực sự trở thành quốc sách hàng đầu, thúc đẩy đất nước phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.

Nam Phong