Mì tươi nhiễm hàn the, soda công nghiệp và silicate: Ăn vào người, hậu họa để lại gì?

Vụ việc Công an TP.HCM triệt phá một cơ sở sản xuất mì tươi sử dụng hàn the, soda công nghiệp và dung dịch silicate, tuồn ra thị trường khoảng 800 tấn mì trong suốt 3 năm, đã khiến dư luận không khỏi rùng mình. Những sợi mì tưởng chừng vô hại, xuất hiện hằng ngày trong bữa ăn của hàng ngàn gia đình, hóa ra lại được “nhào nặn” bằng các hóa chất bị cấm tuyệt đối trong thực phẩm.

Phía sau câu chuyện thực phẩm bẩn không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật, mà còn là nỗi lo âm ỉ về sức khỏe cộng đồng - đặc biệt là trẻ em – nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Những câu hỏi dồn dập được đặt ra: Ăn mì nhiễm hàn the lâu ngày có ảnh hưởng đến gan, thần kinh, trí tuệ hay không? Silicate công nghiệp nguy hiểm tới mức nào? Nếu đã lỡ ăn trong thời gian dài, cơ thể có “thải độc” được không?

Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên, Trưởng khoa Dinh dưỡng – Tiết chế, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, để làm rõ những vấn đề đang khiến người tiêu dùng hoang mang.

-Thưa bác sĩ, khi nghe thông tin hàng trăm tấn mì tươi được sản xuất bằng hàn the, soda công nghiệp và silicate, nhiều người không khỏi giật mình. Về mặt chuyên môn, bác sĩ nhìn nhận mức độ nguy hiểm của các chất này ra sao?

-PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên: Trước hết phải khẳng định rất rõ: hàn the, soda công nghiệp và silicate công nghiệp đều là những chất không được phép sử dụng trong thực phẩm. Chúng bị cấm không phải vì “chưa đủ an toàn”, mà vì đã có những bằng chứng nhất định cho thấy nguy cơ gây hại cho sức khỏe con người.

Hàn the (borax) vốn từng được sử dụng trong công nghiệp, trong sản xuất thủy tinh, chất tẩy rửa, hoặc một số mục đích kỹ thuật khác. Việc cho hàn the vào mì hay các sản phẩm tinh bột chủ yếu nhằm tạo độ dai, giòn, giữ màu sắc đẹp mắt. Nhưng đổi lại, người tiêu dùng phải đưa vào cơ thể một chất mà gan phải gồng mình chuyển hóa.

Soda công nghiệp và silicate cũng tương tự. Đây không phải là phụ gia thực phẩm. Khi gắn mác “công nghiệp”, đồng nghĩa với việc chúng có thể chứa tạp chất mà người sử dụng không hề kiểm soát được. Chính yếu tố tạp chất này mới là điều đáng lo ngại nhất.

-Nhiều phụ huynh đặc biệt lo lắng cho trẻ em. Nếu trẻ thường xuyên ăn mì tươi nhiễm hàn the, các chất này có ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và trí tuệ hay không?

-PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên: Lo lắng cho trẻ em là hoàn toàn có cơ sở. Trẻ nhỏ không phải là “người lớn thu nhỏ”. Gan, thận, hệ thần kinh của trẻ vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Khi phải tiếp xúc với độc chất trong thời gian dài, nguy cơ tổn thương sẽ cao hơn so với người trưởng thành.

Với hàn the, những gì y văn ghi nhận rõ ràng nhất hiện nay vẫn là tác động lên gan – cơ quan chuyển hóa chính của cơ thể. Việc phải xử lý liên tục một chất độc không đáng có sẽ tạo ra gánh nặng chuyển hóa. Về mặt thần kinh và trí tuệ, cho đến thời điểm này, bằng chứng khoa học trực tiếp về mối liên quan giữa hàn the và suy giảm trí tuệ ở trẻ vẫn chưa thật sự rõ ràng.

Tuy nhiên, không có bằng chứng rõ ràng không đồng nghĩa với an toàn. Trong y học, đặc biệt là y học dự phòng, người ta luôn đặt ra nguyên tắc thận trọng. Một giả thiết hoàn toàn có thể được đặt ra rằng việc phơi nhiễm độc chất kéo dài trong giai đoạn phát triển có thể để lại những hệ quả mà phải nhiều năm sau mới bộc lộ.

-Còn với silicate công nghiệp – một khái niệm nghe khá xa lạ với người tiêu dùng – mức độ nguy hiểm được đánh giá thế nào, thưa bác sĩ?

-PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên: Silicate là một nhóm hợp chất khá rộng. Trong lĩnh vực thực phẩm, có những dạng silicate được phép sử dụng với liều lượng và tiêu chuẩn rất nghiêm ngặt. Nhưng ở đây, vấn đề nằm ở chỗ: silicate công nghiệp thì chắc chắn không phải là silicate dùng cho thực phẩm.

Khi đã là sản phẩm công nghiệp, khả năng nhiễm tạp chất là rất cao. Tạp chất đó là gì, hàm lượng bao nhiêu, có kim loại nặng hay không – người tiêu dùng hoàn toàn không thể biết được. Ngay cả giới chuyên môn, nếu không có phân tích cụ thể từ nhà sản xuất hoặc cơ quan kiểm định, cũng khó đưa ra kết luận chính xác.

Chính sự mù mờ này khiến silicate công nghiệp trở thành một nguy cơ tiềm ẩn. Không loại trừ khả năng một số tạp chất đi kèm có thể liên quan đến tổn thương thần kinh hoặc các bệnh lý mạn tính về lâu dài.

-Nếu một người đã vô tình ăn phải mì nhiễm các chất này trong thời gian dài, liệu có cách nào “thải độc” hay giảm bớt tác hại hay không?

-PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên: Đây là câu hỏi mà rất nhiều người quan tâm, nhưng cũng là câu hỏi dễ bị hiểu sai nhất. Với nhiều độc chất, người ta thường kỳ vọng có một loại thuốc hay một phương pháp “giải độc” nhanh chóng. Thực tế thì không đơn giản như vậy.

Hiện nay, với hàn the hay các chất tương tự, không có một chất đối kháng đặc hiệu nào để trung hòa hoàn toàn tác động của chúng. Cơ chế chủ yếu vẫn là ngưng phơi nhiễm và để cơ thể tự phục hồi theo thời gian.

Gan có khả năng tái tạo và phục hồi rất tốt, nếu gánh nặng độc chất được loại bỏ. Điều đó có nghĩa là việc quan trọng nhất không phải là tìm một loại thuốc giải độc thần kỳ, mà là dừng ngay nguồn thực phẩm nghi ngờ, kết hợp chế độ ăn lành mạnh, đủ vi chất, hạn chế rượu bia và các yếu tố gây hại khác.

-Như vậy, có thể hiểu rằng thời gian chính là yếu tố then chốt trong quá trình hồi phục?

-PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên: Đúng vậy. Thời gian và sự kiên nhẫn. Cơ thể con người có khả năng tự điều chỉnh rất mạnh mẽ. Ngay cả với thuốc lá – một độc chất rõ ràng – biện pháp hiệu quả nhất vẫn là ngưng hút. Không có thuốc nào có thể xóa sạch hoàn toàn tác hại nếu người ta vẫn tiếp tục phơi nhiễm.

Với thực phẩm nhiễm hóa chất cũng vậy. Khi đã ngưng tiếp xúc, kết hợp dinh dưỡng hợp lý, cơ thể sẽ dần dần hồi phục ở mức độ nhất định. Tất nhiên, nếu đã có tổn thương thực thể rõ ràng thì câu chuyện lại khác, cần theo dõi và điều trị y tế cụ thể.

-Trong bối cảnh người tiêu dùng hoang mang, nhiều người đặt câu hỏi: liệu có nguồn tinh bột nào an toàn hơn để thay thế mì tươi hay không?

-PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên: Đây là một câu hỏi rất thực tế nhưng cũng không dễ trả lời. Mì, phở, bún là những thực phẩm phổ biến, gắn liền với thói quen ăn uống của người Việt. Việc nói “đừng ăn mì nữa” là điều gần như không khả thi.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân mì, mà nằm ở cách sản xuất và sự trung thực của nhà làm thực phẩm. Thực tế, không chỉ mì, mà trước đây từng có thời điểm bánh phở, bún cũng bị phát hiện sử dụng phụ gia không an toàn.

Về mặt dinh dưỡng, lời khuyên chung vẫn là ưu tiên các nguồn tinh bột ít chế biến nhất có thể, có nguồn gốc rõ ràng. Gạo, các loại đậu, khoai… khi được chế biến tại gia đình sẽ giúp người tiêu dùng kiểm soát tốt hơn những gì mình đưa vào cơ thể.

-Nhưng với nhịp sống đô thị, không phải gia đình nào cũng có điều kiện tự chế biến. Người tiêu dùng nên làm gì để tự bảo vệ mình?

-PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên: Trong bối cảnh đó, lựa chọn trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm có thương hiệu, có công bố chất lượng, có kiểm soát của cơ quan chức năng. Dù không có gì là an toàn tuyệt đối, nhưng nguy cơ vẫn thấp hơn so với các sản phẩm trôi nổi.

Bên cạnh đó, việc đa dạng hóa bữa ăn cũng là một cách giảm rủi ro. Khi không phụ thuộc quá nhiều vào một loại thực phẩm, nguy cơ phơi nhiễm kéo dài với một độc chất cụ thể sẽ giảm đi.

-Từ góc độ chuyên gia dinh dưỡng, bác sĩ nhìn nhận vụ việc 800 tấn mì tươi nhiễm hóa chất này như thế nào?

-PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên: Đây không chỉ là một vụ án hình sự hay một vụ vi phạm an toàn thực phẩm đơn lẻ. Nó phản ánh một lỗ hổng lớn trong chuỗi sản xuất – phân phối – tiêu dùng thực phẩm.

Khi lợi nhuận được đặt lên trên sức khỏe cộng đồng, hậu quả không chỉ dừng lại ở những con số thống kê. Nó len lỏi vào từng bữa ăn, từng cơ thể, và có thể để lại hệ lụy lâu dài mà xã hội phải trả giá trong nhiều năm.

-Cuối cùng, bác sĩ có thông điệp gì muốn gửi đến người tiêu dùng sau vụ việc này?

-PGS-TS-BS Lâm Vĩnh Niên: Điều quan trọng nhất là đừng hoảng loạn, nhưng cũng đừng chủ quan. Thực phẩm bẩn không phải là câu chuyện mới, nhưng mỗi vụ việc bị phanh phui đều là một lời nhắc nhở mạnh mẽ.

Người tiêu dùng cần tỉnh táo hơn trong lựa chọn, cơ quan chức năng cần quyết liệt hơn trong kiểm soát, và các nhà sản xuất phải hiểu rằng: thực phẩm không chỉ là hàng hóa, mà còn là sức khỏe, là tương lai của cả một cộng đồng.

- Xin cảm ơn bác sĩ về những chia sẻ bổ ích này!

Hồ Quang (thực hiện)