Người bị huyết áp cao, mỡ máu có nên chơi cầu lông, pickleball?

Ngày 14.1.2026, một nam huấn luyện viên 60 tuổi đột ngột qua đời trên sân cầu lông tại TP.HCM, dù được hồi sức hơn 70 phút. Sự việc gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ tim mạch tiềm ẩn phía sau những môn thể thao tưởng chừng lành mạnh. Thực tế, vận động đều đặn không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối nếu các bệnh lý nền không được kiểm soát chặt chẽ.

Giải mã “tam giác tử thần” trên sân tập

Buổi tập hôm đó diễn ra như thường lệ. Người đàn ông 60 tuổi ra sân cầu lông với thói quen quen thuộc, nhưng chỉ ít phút sau xuất hiện mệt lả, khó thở rồi gục ngã, ngưng tim tại chỗ. Dù lực lượng cấp cứu 115 nhanh chóng có mặt và hồi sức tim phổi hơn 70 phút, nạn nhân không qua khỏi.

Sự việc gây sốc bởi ông được cho là có lối sống lành mạnh, tập thể thao nhiều năm, không hút thuốc, không uống rượu bia.

Lý giải vì sao việc hồi sức kéo dài vẫn không thể cứu sống bệnh nhân, BSCKI Nguyễn Đức Chỉnh - Trưởng khoa Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ - đưa ra góc nhìn mang tính chuyên môn sâu. Theo bác sĩ, con số 70 hay 90 phút hồi sức không quan trọng bằng việc bệnh nhân được tiếp cận cấp cứu đúng cách sớm đến mức nào kể từ thời điểm ngưng tim.

“Thời gian vàng trong cấp cứu ngưng tuần hoàn là vô cùng ngắn” - bác sĩ Chỉnh nhấn mạnh. Nếu không được hồi sức tim phổi (CPR) đúng kỹ thuật ngay lập tức, chỉ sau 3 phút, cơ hội sống sót của bệnh nhân đã giảm xuống dưới 10%. Sau 5 phút, dù nhịp tim có được tái lập, não bộ cũng rất dễ rơi vào tổn thương không hồi phục, dẫn đến tình trạng sống thực vật. Với các trường hợp ngưng tim ngoài bệnh viện, khi thời gian vàng đã trôi qua, dù có đội ngũ được đào tạo bài bản hay trang bị máy móc hiện đại, tỷ lệ tử vong vẫn lên tới hơn 90%.

Khi một người có bệnh lý nền như tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu gục xuống trên sân tập, các bác sĩ thường đặt ra ba nguyên nhân chính. Theo phân tích của BSCKI Nguyễn Đức Chỉnh, dù xuất huyết não thường được nhắc đến, nhưng trên thực tế, đây chỉ xếp thứ ba trong nhóm nguyên nhân gây tử vong nhanh tại hiện trường.

“Sát thủ” hàng đầu là nhồi máu cơ tim cấp, xảy ra khi mạch vành nuôi tim bị tắc nghẽn đột ngột. Các mảng xơ vữa - hệ quả trực tiếp của rối loạn mỡ máu - có thể nứt vỡ dưới áp lực cao khi vận động mạnh, gây tắc mạch tức thì. Đứng thứ hai là bóc tách động mạch chủ, biến chứng nguy hiểm của tăng huyết áp kéo dài khiến thành mạch suy yếu. Khi nhịp tim và huyết áp tăng cao lúc gắng sức, thành mạch có thể rách, gây đau dữ dội và tử vong chớp nhoáng. Cuối cùng mới là xuất huyết não, tình trạng thường có biểu hiện thần kinh rõ rệt hơn trước khi dẫn đến tử vong.

Điểm chung của cả ba biến cố này là đều chịu tác động trực tiếp từ tăng huyết áp. Theo bác sĩ Chỉnh, tăng huyết áp làm nguy cơ bệnh tim mạch tăng gấp ba lần, trong khi rối loạn mỡ máu làm nguy cơ này tăng gấp 4 lần. Ngay cả khi tập thể dục đều đặn có thể giúp giảm một phần nguy cơ, nhưng nếu huyết áp và mỡ máu không được kiểm soát tốt, các yếu tố bất lợi vẫn sẽ áp đảo và chực chờ bùng phát khi cơ thể bị đẩy đến giới hạn.

Người bị cao huyết áp, mỡ máu có nên chơi thể thao?

Không ít người tin rằng chơi thể thao thường xuyên sẽ giúp “miễn nhiễm” với bệnh tim mạch. Tuy nhiên, theo BSCKI Nguyễn Đức Chỉnh, đây là một ngộ nhận phổ biến.

“Vận động thể lực là yếu tố bảo vệ, nhưng chỉ giúp giảm một phần nguy cơ. Trong khi đó, tăng huyết áp có thể làm nguy cơ bệnh tim mạch tăng gấp ba lần, rối loạn mỡ máu tăng gấp bốn lần, đái tháo đường cũng tương tự. Nếu các yếu tố này không được kiểm soát tốt, việc tập luyện không thể bù đắp hoàn toàn,” ông phân tích.

Đáng lưu ý, trong một số trường hợp, vận động quá sức lại trở thành yếu tố khởi phát biến cố. Ở người lớn tuổi, tăng huyết áp kéo dài có thể dẫn đến phì đại cơ tim, xơ vữa mạch vành mà người bệnh hoàn toàn không có triệu chứng rõ ràng.

“Có những bệnh nhân khám sức khỏe định kỳ thấy rất khỏe, chơi thể thao tốt, nhưng khi kiểm tra chuyên sâu thì phát hiện hẹp tới 60 - 70% một nhánh mạch vành quan trọng. Chỉ cần một gắng sức mạnh là biến cố xảy ra,” bác sĩ Chỉnh chia sẻ.

Với rối loạn mỡ máu, dù không gây nguy hiểm tức thì trong lúc vận động, nhưng đây chính là “nền đất” cho xơ vữa động mạch âm thầm phát triển. Khi mảng xơ vữa đã hình thành, nguy cơ nhồi máu cơ tim luôn hiện hữu, kể cả ở người tập luyện đều đặn.

Đáng lo ngại là các dấu hiệu cảnh báo sớm thường bị bỏ qua. Những biểu hiện như khó thở bất thường, choáng váng, đau tức ngực thoáng qua hay mệt nhiều hơn bình thường khi vận động thường bị xem nhẹ hoặc nhầm lẫn với việc “tập quá sức”.

“Trong trạng thái hưng phấn khi chơi thể thao, rất khó phân biệt đâu là mệt sinh lý, đâu là dấu hiệu bệnh lý. Vì vậy, điều quan trọng nhất là phải biết rõ khả năng tim mạch của mình đến đâu, đừng cố vượt quá giới hạn,” bác sĩ Chỉnh khuyến cáo.

Theo ông, không phải ai cũng phù hợp với các môn thể thao cường độ cao. Với người tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đặc biệt trên 40 - 50 tuổi, việc đánh giá sức khỏe tim mạch trước khi tham gia các môn như cầu lông, pickleball hay bóng đá là điều bắt buộc.

Để phòng tránh những sự việc đau lòng trên sân tập, BSCKI Nguyễn Đức Chỉnh nhấn mạnh việc cần “phân tầng nguy cơ” cho từng cá nhân, thay vì chỉ khám sức khỏe tổng quát sơ sài. Những người thuộc nhóm nguy cơ cao, trên 40 tuổi, có tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc hút thuốc lá, cần được chỉ định các xét nghiệm chuyên sâu như điện tâm đồ gắng sức hoặc chụp CT mạch vành.

Bên cạnh ý thức cá nhân, bác sĩ Chỉnh cũng đề xuất tăng cường vai trò của y tế cộng đồng tại các sân tập. Thay vì chỉ trang bị tủ thuốc đơn giản, các trung tâm thể thao đông người cần có máy khử rung tim tự động (AED). Phần lớn các trường hợp nhồi máu cơ tim dẫn đến ngưng tim là do rối loạn nhịp, và AED chính là thiết bị duy nhất có thể “tái khởi động” trái tim trong những phút đầu tiên.

Quan trọng không kém, kỹ năng hồi sức tim phổi cơ bản (CPR) cần được phổ cập cho người chơi thể thao và nhân viên tại sân. Nếu người xung quanh biết xoa bóp tim đúng tần số (khoảng 100 lần/phút) và đúng độ sâu (khoảng 5 cm) ngay khi nạn nhân gục xuống, cơ hội sống sót sẽ không còn là con số tuyệt đối bằng không.

Hồ Quang