Tội phạm công nghệ 'bủa vây' giao dịch số cận tết

Theo số liệu thống kê từ Ngân hàng Nhà nước và các tổ chức thanh toán quốc tế, lượng giao dịch không dùng tiền mặt tại Việt Nam thường tăng từ 30% đến 50% trong tháng Chạp. Nhu cầu này đến từ thanh toán thương mại điện tử, săn hàng giảm giá, quyết toán cuối năm, rút tiền thưởng, chuyển tiền biếu tặng người thân, nhu cầu chốt lời hoặc tái cơ cấu danh mục chứng khoán, vàng, ngoại hối để chuẩn bị cho năm mới...

Chính sự hối hả, tâm lý chủ quan và nhu cầu giải quyết công việc nhanh chóng của người dân đã tạo ra những "kẽ hở" tâm lý lý tưởng cho tội phạm khai thác.

Khi dòng tiền lưu thông trong xã hội đạt đỉnh, các thủ đoạn lừa đảo không chỉ gia tăng về số lượng mà còn tinh vi hơn nhờ sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), đặt người dùng và các tổ chức tài chính vào tình thế báo động.

Các kịch bản lừa đảo "bình cũ rượu mới" và sự trỗi dậy của AI

Tội phạm công nghệ cao hiện nay không còn chỉ dừng lại ở những tin nhắn rác đơn giản. Họ đã chuyển sang hình thức tác động tâm lý kết hợp với kỹ thuật tấn công chính xác.

Giả mạo Deepfake và Deepvoice: Đây là hình thức nguy hiểm nhất hiện nay. Kẻ gian sử dụng AI để quét hình ảnh và giọng nói của người thân, bạn bè hoặc cấp trên của nạn nhân từ mạng xã hội. Sau đó, chúng thực hiện các cuộc gọi video giả mạo để mượn tiền gấp với lý do "đang ở bệnh viện", "xe hỏng" hoặc "cần thanh toán đơn hàng Tết".

Dấu hiệu nhận biết với chiêu trò này là hình ảnh thường bị mờ nhiễu, chuyển động khuôn mặt không tự nhiên, giọng nói có cảm giác máy móc hoặc cuộc gọi thường kết thúc đột ngột với lý do "sóng yếu".

Chiêu trò "quà tặng tri ân" và "lì xì may mắn": Lợi dụng phong tục tặng quà ngày Tết, kẻ lừa đảo gửi các đường link giả mạo qua SMS, Zalo hoặc Facebook với nội dung: "Chúc mừng bạn nhận được bao lì xì may mắn từ Ngân hàng X" hoặc "Quà tặng tri ân khách hàng thân thiết". Khi nhấn vào link, nạn nhân được yêu cầu đăng nhập tài khoản ngân hàng và cung cấp mã OTP, dẫn đến việc mất trắng tiền trong tài khoản.

Lừa đảo "khóa thẻ/cập nhật sinh trắc học": Kể từ khi quy định về xác thực sinh trắc học (khuôn mặt) được áp dụng rộng rãi, tội phạm đã tận dụng điều này để giả danh nhân viên ngân hàng. Chúng gọi điện hỗ trợ "cập nhật thông tin sinh thực học từ xa" để tránh bị gián đoạn giao dịch dịp tết, thực chất là để dẫn dụ nạn nhân cài đặt các ứng dụng chứa mã độc.

Bẫy "việc nhẹ lương cao" và "cộng tác viên đơn hàng tết": Đánh vào tâm lý muốn kiếm thêm thu nhập của người lao động, sinh viên, các đối tượng đăng tin tuyển dụng cộng tác viên chốt đơn hàng ảo trên Shopee, Lazada, TikTok. Ban đầu, chúng cho nạn nhân rút một khoản lãi nhỏ để tạo lòng tin, sau đó yêu cầu nạp số tiền lớn hơn và chiếm đoạt.

Số liệu báo động: Cuộc chiến không hồi kết

Khi dòng tiền đổ về túi người dân dịp cuối năm cũng là lúc các tổ chức tội phạm mạng tung ra những "mẻ lưới" tinh vi. Những câu chuyện giải cứu tài khoản nghìn tỷ từ các ngân hàng như ACB, MSB hay LPBank vừa qua là hồi chuông cảnh báo đắt giá về sự khốc liệt trên không gian số.

Thống kê từ Ngân hàng ACB cho thấy một thực trạng nhức nhối: Chỉ riêng năm 2025, ngân hàng này đã ngăn chặn thành công hơn 37.400 giao dịch đáng ngờ, bảo vệ an toàn cho gần 2.500 tỉ đồng của khách hàng. Đây là những con số biết nói, minh chứng cho sự bùng nổ của tội phạm công nghệ cao khi chúng liên tục thay đổi hình thái để xuyên thủng lớp phòng thủ tâm lý của người dùng.

Ngân hàng ACB đã phát đi cảnh báo sau khi liên tiếp ngăn chặn thành công nhiều giao dịch chuyển tiền đáng ngờ, nhờ các lớp bảo vệ tự động trên hệ thống ngân hàng số. Điểm chung của các vụ việc là nạn nhân đều bị dẫn dắt theo những "kịch bản quen mà lạ", được dựng lên bài bản, từng bước tạo niềm tin trước khi yêu cầu chuyển số tiền lớn.

ACB nêu rõ: Một buổi sáng cuối tuần tại Phòng giao dịch Cai Lậy (Tiền Giang), anh T. - một khách hàng trẻ - xuất hiện với vẻ mặt nóng nảy, yêu cầu mở lại phương thức xác thực trên ứng dụng ACB ONE. Anh không biết rằng, chỉ vài phút trước đó, hệ thống bảo vệ tự động của ngân hàng đã "đóng băng" giao dịch 30 triệu đồng của anh vì phát hiện điểm đến là một tài khoản nằm trong danh sách đen (Blacklist) về lừa đảo.

Câu chuyện của anh T. là điển hình cho mô-típ "Đầu tư chứng khoán sinh lời nhanh". Kịch bản được dàn dựng lớp lang:

Giai đoạn 1 (Tạo niềm tin): Nạn nhân nộp 300.000 đồng, nhận lại ngay 264.000 đồng tiền lãi. Con số nhỏ nhưng sức công phá tâm lý cực lớn, xóa tan mọi nghi ngờ ban đầu.

Giai đoạn 2 (Nâng cấp "level"): Đối tượng yêu cầu nộp 30 triệu đồng với lời hứa nhận về 330 triệu đồng.

Giai đoạn 3 (Chốt hạ): Nếu không có sự can thiệp của hệ thống cảnh báo tự động và sự kiên trì giải thích hơn 20 phút của giao dịch viên, số tiền tích góp nửa năm của anh T. đã "bốc hơi" theo những lời hứa hão huyền.

Theo ghi nhận từ MSB và LPBank, thủ đoạn của tội phạm hiện nay không còn đơn độc mà chuyển sang hình thức "tấn công tổng lực" qua nhiều kênh: Các đối tượng sử dụng số điện thoại cố định, giả danh nhân viên ngân hàng thông báo thẻ tín dụng phát sinh phí lạ hoặc cần "hoàn tiền". Táo tợn hơn, chúng giả danh cán bộ công an, điện lực, viễn thông để đe dọa nạn nhân liên quan đến các vụ án hình sự...

Trước diễn biến phức tạp, các ngân hàng thương mại đã triển khai nhiều lớp phòng thủ. Thứ nhất, hệ thống giám sát giao dịch bất thường: Sử dụng Machine Learning để phát hiện các giao dịch có dấu hiệu đáng ngờ (ví dụ: chuyển tiền liên tục vào các tài khoản nằm trong danh sách đen).

Thứ hai, xác thực đa lớp: Không chỉ dừng lại ở OTP SMS, các ngân hàng đẩy mạnh Smart OTP và xác thực sinh thực học bắt buộc cho các giao dịch trên 10 triệu đồng hoặc tổng giá trị trên 20 triệu đồng/ngày.

Thứ ba, chiến dịch truyền thông phủ rộng: Liên tục gửi cảnh báo qua ứng dụng, email và mạng xã hội để "tiêm vaccine" tâm lý cho khách hàng.

An ninh tài chính trong kỷ nguyên số không chỉ là trách nhiệm của riêng ngành ngân hàng mà còn là sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, nhà cung cấp dịch vụ và ý thức của mỗi người dân. Sự tỉnh táo, chậm lại một nhịp trước mỗi giao dịch bất ngờ chính là chiếc chìa khóa an toàn nhất để bảo vệ thành quả lao động của cả một năm.

Tuyết Nhung