Nhật Bản dựng lá chắn số cho ngành sản xuất ô tô
Tại Nhật, một liên minh lịch sử đang được hình thành giữa các nhà sản xuất ô tô hàng đầu như Toyota, Honda và các hãng chip lớn.
Trong suốt nửa thập kỷ qua, ngành công nghiệp ô tô toàn cầu đã học được một bài học cay đắng: một chiếc xe hơi trị giá hàng chục nghìn USD, được lắp ráp bởi những dây chuyền hiện đại nhất, hoàn toàn có thể bị đắp chiếu nằm xó chỉ vì thiếu một con chip bán dẫn bé bằng móng tay.
Sự đứt gãy chuỗi cung ứng trong đại dịch và những biến động địa chính trị gần đây đã buộc các "gã khổng lồ" Nhật Bản phải hành động. Họ đang cùng nhau xây dựng một hệ thống chia sẻ dữ liệu quy mô lớn, nhằm tạo ra một "bản đồ số" minh bạch cho chuỗi cung ứng. Mục tiêu của nước cờ này rất rõ ràng: gia cố sự an toàn kinh tế, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các nguồn cung rủi ro và đảm bảo rằng không một thảm họa thiên nhiên hay căng thẳng chính trị nào có thể dễ dàng làm tê liệt nền công nghiệp mũi nhọn của Nhật Bản thêm một lần nữa.
Phá vỡ "hộp đen" chuỗi cung ứng bằng Blockchain và sự minh bạch có chọn lọc
Ngành công nghiệp ô tô từ lâu được ví như một kim tự tháp khổng lồ và phức tạp. Đứng trên đỉnh là các hãng xe (như Toyota, Nissan), phía dưới là hàng ngàn nhà cung cấp cấp 1, cấp 2, rồi đến cấp 3. Cấu trúc chằng chịt này tạo ra một "hộp đen" rủi ro: các hãng xe thường chỉ biết đối tác trực tiếp của mình, chứ hiếm khi nắm rõ nguồn gốc của từng con ốc vít hay con chip điện tử nằm sâu trong các linh kiện mua về. Khi một nhà máy chip nhỏ ở đâu đó bị cháy hoặc bị cấm vận, hãng xe thường không biết mình bị ảnh hưởng cho đến khi dây chuyền buộc phải dừng lại.
Để giải quyết "điểm mù" này, Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Nhật Bản (JAMA) và Hiệp hội Công nghiệp Phụ tùng ô tô Nhật Bản đang dẫn đầu nỗ lực tạo ra một cơ sở dữ liệu chung, dự kiến hoàn thành vào tháng 4 tới đây. Khoảng 20 nhà cung cấp chip lớn, bao gồm những cái tên sừng sỏ như Renesas Electronics, Rohm (Nhật Bản) hay Infineon Technologies (Đức), sẽ tham gia vào dự án này.
Cơ chế hoạt động của hệ thống này khá đơn giản nhưng hiệu quả. Các nhà sản xuất chip sẽ đăng ký dữ liệu chi tiết về sản phẩm của họ, bao gồm thông số kỹ thuật, ngày bắt đầu sản xuất và quan trọng nhất là nguồn gốc xuất xứ (nhà máy nào, quốc gia nào). Điều này giúp các hãng xe dễ dàng định vị được những linh kiện có nguồn cung không ổn định. Một điểm đáng chú ý là sự vắng mặt của các nhà sản xuất chip Trung Quốc trong liên minh này. Tuy nhiên, theo tính toán, hệ thống vẫn sẽ bao phủ được từ 80% đến 90% lượng chất bán dẫn mà các hãng xe Nhật đang sử dụng, đủ để tạo ra một mạng lưới an toàn rộng lớn.
Vấn đề lớn nhất của việc chia sẻ dữ liệu giữa các đối thủ cạnh tranh (ví dụ Toyota và Honda) là bí mật kinh doanh. Để giải quyết nỗi lo này, công nghệ Blockchain (chuỗi khối) sẽ được áp dụng. Blockchain giúp bảo mật thông tin tuyệt đối, đảm bảo rằng dữ liệu về chuỗi cung ứng của hãng này sẽ không bị rò rỉ sang hãng khác, nhưng vẫn cho phép hệ thống trung tâm nhận diện và cảnh báo rủi ro chung. Trung tâm Truy xuất nguồn gốc Pin và Ô tô có trụ sở tại Tokyo sẽ là đơn vị vận hành "bộ não" này, đảm bảo luồng thông tin được thông suốt và an toàn.
Bài học tỉ đô từ Nexperia và cuộc chạy đua cho kỷ nguyên xe tự lái
Động lực thúc đẩy sự hợp tác chưa từng có này không chỉ đến từ những lo ngại mơ hồ, mà xuất phát từ những tổn thất tài chính đau đớn và cụ thể. Đại dịch COVID-19 đã qua đi, nhưng những dư chấn của nó vẫn còn đó. Điển hình là vào năm ngoái, một sự cố nghiêm trọng đã xảy ra khi Nexperia – một nhà cung cấp bán dẫn thuộc sở hữu của Trung Quốc – bất ngờ ngừng giao hàng. Sự việc này đã giáng một đòn mạnh vào Honda và Nissan, buộc họ phải cắt giảm sản lượng vì thiếu linh kiện.
Hậu quả tài chính của sự phụ thuộc này là vô cùng lớn. Honda ước tính rằng tình trạng thiếu hụt chip sẽ "thổi bay" khoảng 150 tỉ yên (tương đương 950 triệu USD) lợi nhuận hoạt động của hãng trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3.2026. Con số gần 1 tỉ USD bốc hơi chỉ vì thiếu linh kiện là một cái giá quá đắt, buộc các lãnh đạo ngành ô tô Nhật Bản phải thay đổi tư duy: từ tối ưu hóa chi phí (Just-in-time) sang tối ưu hóa sự an toàn (Just-in-case).
Với hệ thống mới, nếu một thảm họa thiên nhiên (như động đất) hay một biến cố địa chính trị xảy ra, các hãng xe có thể tra cứu ngay lập tức để biết dòng xe nào, linh kiện nào bị ảnh hưởng. Từ đó, họ có thể phản ứng nhanh hơn gấp nhiều lần so với trước đây để tìm kiếm nguồn hàng thay thế, thay vì mất hàng tuần để gọi điện kiểm tra từng nhà cung cấp như cách làm thủ công cũ kỹ.
Hơn nữa, tầm nhìn của dự án này không chỉ dừng lại ở việc khắc phục sự cố hiện tại mà còn là sự chuẩn bị cho tương lai. Ngành công nghiệp ô tô đang trải qua cuộc chuyển mình vĩ đại sang xe tự lái và tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI). Trong kỷ nguyên mới này, ô tô thực chất là những chiếc máy tính di động, và vai trò của chip bán dẫn sẽ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Theo dự báo của Hiệp hội các ngành công nghiệp Công nghệ thông tin và Điện tử Nhật Bản, thị trường bán dẫn ô tô toàn cầu sẽ đạt khoảng 159,4 tỉ USD vào năm 2035, tăng hơn 80% so với năm 2025.
Trong bối cảnh đó, việc nắm quyền kiểm soát và hiểu rõ "đường đi nước bước" của từng con chip không còn là một lựa chọn, mà là yếu tố sống còn. Thậm chí, hệ thống này được thiết kế mở để các nhà sản xuất ô tô không phải của Nhật Bản cũng có thể tham gia nếu có nhu cầu, cho thấy tham vọng của Nhật Bản trong việc thiết lập một tiêu chuẩn an toàn mới cho chuỗi cung ứng toàn cầu. Bằng cách xây dựng "lá chắn số" này, Nhật Bản đang gửi đi thông điệp rằng họ quyết tâm giữ vững vị thế cường quốc ô tô, bất chấp những biến động khó lường của thế giới trong thập kỷ tới.