Giải mã chuyện biếu quà: vì sao cho đi luôn kèm 'tính toán'
Một cuốn sách kinh điển xuất bản cách đây một thế kỷ gợi mở rằng biếu quà không chỉ là cho đi, mà là cách con người ràng buộc, định vị và duy trì quan hệ xã hội.
Trong đời sống thường nhật, biếu quà thường được hiểu như một hành động mang tính tình cảm hoặc phép lịch sự. Quà được trao trong những dịp sinh nhật, lễ tết, gặp gỡ, chia tay, với cảm giác rằng đó là sự tự nguyện, không ràng buộc. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, câu hỏi đặt ra là vì sao con người ở mọi xã hội, mọi thời đại đều duy trì hành vi này, và vì sao việc cho quà hiếm khi là một hành động hoàn toàn vô điều kiện.
Xuất bản lần đầu năm 1925, Luận về biếu tặng Hình thức và lý do của sự trao đổi trong các xã hội cổ sơ của Marcel Mauss là cuốn sách kinh điển đặt ra và theo đuổi chính câu hỏi ấy. Dù nghiên cứu các cộng đồng cổ sơ, tác phẩm này lại cho thấy một điều đáng chú ý: biếu quà không phải là tàn dư của xã hội tiền hiện đại, mà là một cấu trúc xã hội bền bỉ, vẫn đang vận hành trong thế giới hôm nay.
Điểm then chốt mà Marcel Mauss đưa ra là biếu quà không bao giờ chỉ là cho. Trong các xã hội cổ sơ, mỗi hành vi trao quà luôn gắn với ba nghĩa vụ không thể tách rời: cho, nhận và hoàn trả. Việc từ chối nhận quà hay nhận mà không hoàn lại không đơn thuần là lựa chọn cá nhân, mà có thể làm tổn hại danh dự, phá vỡ quan hệ và gây xáo trộn trật tự xã hội.
Qua những tư liệu nhân học phong phú, Mauss cho thấy quà tặng không chỉ mang giá trị vật chất. Nó mang theo uy tín, danh dự, quyền lực và cả vị thế xã hội của người trao. Trong nghi lễ Potlatch của các cộng đồng bản địa vùng Tây Bắc Bắc Mỹ, việc biếu quà được thực hiện công khai, đôi khi với mức độ hào phóng đến cực đoan. Người cho không nhằm tích lũy, mà khẳng định vị thế bằng khả năng cho đi nhiều hơn người khác.
Tương tự, mạng lưới trao đổi Kula ở Melanesia cho thấy các vật phẩm được lưu chuyển liên tục giữa các cộng đồng, không để sở hữu vĩnh viễn. Điều quan trọng không nằm ở món quà, mà ở việc tham gia vào mối quan hệ trao đổi. Biếu quà, trong trường hợp này, là cách tạo dựng liên minh, củng cố sự tin cậy và duy trì trật tự xã hội.
Từ đó, cuốn sách đặt ra một cách nhìn khác về trao đổi. Thay vì coi biếu quà là một hình thức kinh tế sơ khai, Mauss xem đây là một “sự kiện xã hội toàn diện”, nơi kinh tế, đạo đức, luật lệ, tín ngưỡng và quyền lực cùng tồn tại. Trao đổi quà tặng không vận hành theo logic thị trường, mà theo logic của quan hệ xã hội, nơi sự hào phóng luôn đi kèm nghĩa vụ và kỳ vọng.
Điều khiến Luận về biếu tặng vẫn giữ được sức sống sau một thế kỷ là khả năng soi chiếu xã hội hiện đại. Trong một thế giới tưởng như được điều hành bởi tiền tệ và hợp đồng, con người vẫn không ngừng trao cho nhau những món quà. Từ quà biếu trong đời sống cá nhân, quà ngoại giao giữa các quốc gia, đến các khoản tài trợ, thiện nguyện, tất cả đều tạo ra những ràng buộc vô hình.
Ngay cả khi không có yêu cầu hoàn trả rõ ràng, món quà vẫn đặt người nhận vào một mối quan hệ. Nó có thể tạo ra nghĩa vụ đạo đức, kỳ vọng xã hội hoặc sự gắn kết dài lâu. Nhìn từ lăng kính của Mauss, xã hội hiện đại không hề thoát khỏi logic của biếu quà, mà chỉ làm cho nó trở nên tinh vi, mềm mại và khó nhận ra hơn.
Chính vì vậy, cuốn sách này không chỉ dành cho giới nhân học hay xã hội học. Nó gợi mở một câu hỏi căn bản về cách con người sống cùng nhau. Qua việc phân tích hành vi biếu quà, Mauss chỉ ra rằng các mối quan hệ xã hội không thể được hiểu đơn giản bằng lợi ích kinh tế hay sự tự nguyện cá nhân. Chúng được duy trì bằng những nghĩa vụ, chuẩn mực và sự đáp lại, dù hữu hình hay vô hình.
Một trăm năm sau ngày xuất bản, Luận về biếu tặng vẫn cho thấy rằng để hiểu xã hội, đôi khi cần bắt đầu từ những hành vi nhỏ nhất. Câu hỏi “người ta biếu quà để làm gì” hóa ra không hề đơn giản. Trong câu trả lời ấy, hiện lên cách con người tạo lập quan hệ, khẳng định vị thế và giữ cho cộng đồng không tan rã.
