Ai cũng biết nhưng không ai chịu nói
Một câu nói không tạo ra sự thật mới, nhưng có thể làm thay đổi trật tự xã hội, theo phân tích của Steven Pinker.
Có những điều trong đời sống xã hội tồn tại rất lâu dưới dạng im lặng. Ai cũng nhìn thấy, ai cũng hiểu, nhưng không ai nói ra. Những điều ấy quen thuộc đến mức được mặc nhiên chấp nhận, cho đến khi một câu nói được cất lên và sự thật ấy trở nên công khai. Steven Pinker chọn chính khoảnh khắc này làm trung tâm cho cuốn sách Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết.
Cuốn sách đặt ra một câu hỏi tưởng như đơn giản: vì sao có những sự thật không mới, không gây bất ngờ, nhưng khi được nói ra lại có thể làm thay đổi cách con người ứng xử với nhau. Từ đó, Pinker giới thiệu khái niệm tri thức chung, một nền tảng quan trọng trong khoa học nhận thức và đời sống xã hội.
Theo Steven Pinker, tri thức chung không chỉ là việc nhiều người cùng biết một điều. Quan trọng hơn, đó là trạng thái mọi người biết rằng người khác cũng biết, và biết rằng người khác biết mình biết. Chính cấu trúc nhận thức này khiến một phát ngôn công khai, dù không mang thông tin mới, vẫn có thể tạo ra hệ quả xã hội rõ rệt. Một điều từng được hiểu ngầm, khi trở thành tri thức chung, buộc con người phải điều chỉnh thái độ và hành vi của mình.
Để minh họa, Pinker mở đầu bằng câu chuyện quen thuộc “Bộ quần áo mới của hoàng đế”. Đứa trẻ không phát hiện ra sự thật mới khi nói hoàng đế không mặc gì cả. Điều nó làm là biến một điều riêng lẻ trong nhận thức từng người thành điều chung của cả đám đông. Khoảnh khắc ấy đủ để làm sụp đổ toàn bộ trật tự giả vờ tồn tại trước đó, và cho thấy sức mạnh của việc nói ra điều ai cũng biết.
Một điểm dễ tiếp cận của Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết là cách Steven Pinker giải thích những cơ chế phức tạp bằng ngôn ngữ giản dị. Ông cho rằng con người không cần suy luận logic vô hạn để xử lý tri thức chung. Thay vào đó, chúng ta dựa vào trực giác về tính công khai, cảm nhận rằng một điều gì đó đã được nói ra trước mọi người và vì thế không thể giả vờ như chưa biết.
Từ nền tảng này, cuốn sách mở rộng sang nhiều hiện tượng quen thuộc trong đời sống. Pinker lý giải vì sao những người có cùng thông tin vẫn không thể đạt đồng thuận. Vì sao con người thường dùng lời nói vòng vo, ẩn dụ, hoặc chọn im lặng thay vì nói thẳng. Trong nhiều trường hợp, việc không nói ra không hẳn vì thiếu trung thực, mà vì tránh biến một điều thành tri thức chung, từ đó kéo theo những hệ quả xã hội khó lường.
Cuốn sách cũng cho thấy tri thức chung hiện diện ở nhiều cấp độ, từ ngôn ngữ, quy ước xã hội, quyền lực, tiền tệ cho đến những hành vi rất đời thường như ánh nhìn hay biểu cảm. Khi một trạng thái được biểu lộ công khai, nó không còn là chuyện riêng tư, mà trở thành thông tin có khả năng chi phối cách người khác hành xử.
Dù có nền tảng học thuật, Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết không tạo cảm giác nặng nề. Steven Pinker sử dụng nhiều ví dụ gần gũi, giúp người đọc dễ dàng liên hệ với trải nghiệm của chính mình. Cuốn sách không đưa ra phán xét đúng sai, mà cung cấp một khung tư duy để quan sát xã hội rõ ràng hơn.
Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết không nói về những sự thật gây choáng ngợp, mà chỉ ra sức mạnh của việc gọi tên những điều vốn đã tồn tại. Và đôi khi, chính khoảnh khắc một sự thật trở thành tri thức chung mới là lúc xã hội bắt đầu thay đổi.
Steven Pinker (sinh năm 1954): Nhà tâm lý học thực nghiệm chuyên nghiên cứu về nhận thức thị giác, ngôn ngữ học tâm lý và các mối quan hệ xã hội. Steven Pinker là thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ, hai lần lọt vào vòng đề cử cuối cùng của Giải thưởng Pulitzer và đã nhận chín bằng tiến sĩ danh dự. Ông được xếp vào danh sách “100 trí thức nổi danh hàng đầu thế giới” do Foreign Policy bình chọn và “100 người có tầm ảnh hưởng nhất thế giới hiện đại” của Times. Ông thường xuyên viết bài cho New York Times, Guardian và nhiều báo, tạp chí lớn khác, đồng thời là tác giả của nhiều tác phẩm đặc sắc như The Language Instinct (Bản năng ngôn ngữ), How the Mind Works (Trí óc vận hành như thế nào?), The Blank Slate (Tâm trí và bản chất con người), The Better Angels of Our Nature (Những thiên thần tốt đẹp hơn trong bản chất của chúng ta), The Sense of Style (Cảm thức về phong cách) và Enlightenment Now (Khai sáng thời hiện đại).
