'Lưới' bảo vệ dân cư quanh nhà máy điện hạt nhân dày đến đâu?
"Lưới" bảo vệ quanh nhà máy điện hạt nhân không chỉ được xây dựng bằng bê tông cốt thép dày hàng mét, mà còn được "dệt" bằng một khung pháp lý chặt chẽ và những kịch bản ứng phó khoa học. Với sự chuẩn bị bài bản này, dự án Ninh Thuận không chỉ hứa hẹn mang lại an ninh năng lượng mà còn thiết lập một chuẩn mực mới về an toàn công nghiệp tại Việt Nam.
Tái khởi động điện hạt nhân Ninh Thuận, Việt Nam cam kết đặt an toàn lên trên hết với công nghệ Thế hệ III+ tiên tiến. Từ hệ thống tự giải nhiệt không cần điện đến vành đai giám sát thực phẩm xa hàng trăm km, một "lưới" bảo vệ đa tầng đang được thiết lập để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người dân trong mọi kịch bản.
Việc tái khởi động Dự án Điện hạt nhân Ninh Thuận không chỉ là bước đi chiến lược về an ninh năng lượng mà còn là một bài thử nghiệm khắt khe về năng lực quản lý an toàn của quốc gia.
Với cam kết sử dụng công nghệ tiên tiến nhất thế giới, Việt Nam đang xây dựng một hệ thống phòng thủ nhiều lớp - từ pháp lý, kỹ thuật đến thực địa.
Một Thế Giới đã có cuộc đối thoại chuyên sâu với đại diện Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (ATBXHN) - Bộ Khoa học và Công nghệ để làm rõ những cam kết về "lưới" bảo vệ dân cư và khung pháp lý mới nhất đang được hoàn thiện.
Khung pháp lý 2025 - nền tảng cho công nghệ thế hệ mới
- Việt Nam đã tái khởi động Dự án Điện hạt nhân Ninh Thuận với cam kết sử dụng công nghệ Thế hệ III+ tiên tiến nhất. Hiện Cục đã hoàn thiện và cập nhật Khung pháp lý về an toàn bức xạ và hạt nhân đến mức nào để phù hợp với yêu cầu giám sát các tính năng kỹ thuật phức tạp như hệ thống an toàn thụ động?
- Cục ATBXHN: Việt Nam đã và đang hoàn thiện một cách có hệ thống khung pháp lý về an toàn bức xạ và hạt nhân. Mục tiêu là tạo nền tảng đầy đủ để thẩm định, cấp phép và giám sát các nhà máy điện hạt nhân sử dụng công nghệ tiên tiến, có kiểm chứng theo điểm b khoản 2 Điều 44 Luật NLNT 2025. Khung pháp lý này bao quát các thiết kế tích hợp cả hệ thống an toàn chủ động và an toàn thụ động.
Trước hết, Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 cùng với các nghị định hướng dẫn thi hành đã hình thành khung pháp lý hoàn chỉnh cho toàn bộ vòng đời nhà máy điện hạt nhân: từ khảo sát địa điểm, thiết kế, xây dựng, vận hành thử, vận hành đến chấm dứt hoạt động. Các yêu cầu an toàn cốt lõi theo tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đã được nội luật hóa đồng bộ, làm cơ sở pháp lý cho hoạt động quản lý.
- Cụ thể, những công cụ pháp lý nào sẽ giúp Cục đánh giá được độ tin cậy của các công nghệ mới này?
- Cục ATBXHN: Việc ban hành Thông tư số 60/2025/TT-BKHCN về nội dung báo cáo phân tích an toàn và đánh giá an toàn nhà máy điện hạt nhân là bước ngoặt. Thông tư này cung cấp công cụ pháp lý trực tiếp để chúng tôi đánh giá các đặc tính kỹ thuật phức tạp như: khả năng làm mát thụ động vùng hoạt, loại bỏ nhiệt dư không phụ thuộc nguồn điện ngoài, cũng như khả năng ứng phó trong các tình huống sự cố nghiêm trọng.
Bên cạnh đó, Cục đã rà soát toàn bộ hệ thống văn bản hiện hành, trình Bộ Khoa học và Công nghệ công bố danh mục các thông tư tiếp tục có hiệu lực và xây dựng kế hoạch ban hành các quy chuẩn mới. Có thể khẳng định khung pháp lý của Việt Nam hiện nay đã tuân thủ các hướng dẫn của IAEA, phục vụ tốt công tác thẩm định và giám sát theo tiến độ triển khai dự án Ninh Thuận.
Tính độc lập trong lựa chọn công nghệ
- Một yếu tố then chốt là tính độc lập và khách quan. Vai trò và thẩm quyền của Cục được đảm bảo như thế nào trong quá trình thẩm định và lựa chọn công nghệ giữa các nhà cung cấp từ Nga, Nhật Bản hay Mỹ?
- Cục ATBXHN: Tính độc lập và khách quan là nguyên tắc cốt lõi được quy định rõ tại Điều 4 Nghị định số 332/2025/NĐ-CP. Cục ATBXHN được xác định là cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia. Chúng tôi có nhiệm vụ xây dựng văn bản pháp quy, tổ chức thẩm định, thanh tra và giám sát an toàn độc lập hoàn toàn với chủ đầu tư cũng như các nhà cung cấp công nghệ.
Việc đánh giá lựa chọn công nghệ dựa trên hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam, các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và tiêu chuẩn quốc tế của IAEA.
- Những tiêu chí an toàn "bắt buộc" nào được đặt ra trong quá trình đánh giá hồ sơ công nghệ này?
- Cục ATBXHN: Các tiêu chí an toàn bắt buộc bao gồm:
Khả năng thực hiện đầy đủ các chức năng an toàn cơ bản của nhà máy; Tuân thủ nguyên lý bảo vệ theo chiều sâu (Defense in Depth) trong cả vận hành bình thường và sự cố; Khả năng kiểm soát và giảm nhẹ hậu quả sự cố trong và ngoài cơ sở thiết kế; Độ tin cậy, tính độc lập và dự phòng của các hệ thống an toàn (chủ động và thụ động); Đáp ứng yêu cầu về bảo vệ bức xạ, quản lý chất thải phóng xạ và nhiên liệu đã qua sử dụng; Khả năng bảo vệ người dân và môi trường trong mọi tình huống.
Nguyên tắc xuyên suốt là: “Tuyệt đối không đánh đổi an toàn lấy tiến độ hay quy mô” theo chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm vào tháng 9.2025. Chỉ những công nghệ đáp ứng đầy đủ các yêu cầu nghiêm ngặt này mới được xem xét cấp phép.
"Bài toán" chất thải phóng xạ và tầm nhìn dài hạn
- Quản lý chất thải phóng xạ luôn là vấn đề nhạy cảm nhất. Chiến lược quốc gia hiện nay đang định hình việc xử lý chất thải cấp cao và cấp thấp như thế nào?
- Cục ATBXHN: Việt Nam xác định đây là ưu tiên hàng đầu. Cách tiếp cận của chúng ta nhất quán theo IAEA: bảo đảm an toàn mức cao nhất, quản lý dài hạn và không để lại gánh nặng cho thế hệ tương lai.
Chiến lược quốc gia phân loại rõ: Chất thải mức thấp và trung bình: Được xử lý, lưu giữ an toàn và chôn cất nông hoặc bán sâu, phù hợp với điều kiện địa chất - môi trường của Việt Nam.
Chất thải mức cao (nhiên liệu đã qua sử dụng): Việt Nam tiếp cận theo lộ trình dài hạn, thận trọng. Trước mắt, nhiên liệu đã qua sử dụng sẽ được lưu giữ an toàn tại cơ sở theo các giải pháp quốc tế đã kiểm chứng. Các giải pháp như kho chôn cất sâu chỉ được xem xét khi hội đủ điều kiện kỹ thuật, pháp lý và có sự đồng thuận của xã hội.
- Cục giám sát việc xây dựng và vận hành các cơ sở lưu giữ này như thế nào để đảm bảo tiêu chuẩn quốc tế?
- Cục ATBXHN: Cục là cơ quan pháp quy chịu trách nhiệm giám sát toàn bộ vòng đời của chất thải phóng xạ. Chúng tôi đang triển khai đồng bộ từ hoàn thiện quy chuẩn kỹ thuật, thẩm định an toàn đến thanh tra và quan trắc môi trường dài hạn. Việc hợp tác chặt chẽ với IAEA giúp đảm bảo các cơ sở lưu giữ, kể cả vĩnh viễn trong tương lai, đều vận hành theo chuẩn mực an toàn cao nhất. Nguyên tắc là công khai, minh bạch và dựa trên cơ sở khoa học.
Thiết lập "vành đai" bảo vệ dân cư trong sự cố
- Trong kịch bản xảy ra sự cố (dù xác suất rất thấp), Kế hoạch Ứng phó Sự cố Hạt nhân Cấp quốc gia đã được xây dựng đến đâu?
- Cục ATBXHN: Công tác này đã được triển khai sớm và chủ động. Từ năm 2017, Chính phủ đã có Quyết định số 884/QĐ-TTg quy định hệ thống tổ chức ứng phó quốc gia. Kế hoạch này bao quát mọi tình huống, kể cả sự cố tại nhà máy trong nước hay từ quốc gia khác ảnh hưởng đến Việt Nam.
Trong thời gian tới, thực hiện Luật NLNT 2025, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ cập nhật Quyết định 884 để phù hợp với thực tiễn mới. Cơ chế ứng phó cấp quốc gia sẽ được kích hoạt nếu sự cố vượt quá khả năng ứng phó cấp tỉnh.
- Xin Cục làm rõ hơn về các "Vùng Lập kế hoạch Khẩn cấp" (EPZ) và các biện pháp bảo vệ cộng đồng như sơ tán hay phân phối Iod?
- Cục ATBXHN: Theo Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN, chúng ta xác định các khu vực bảo vệ với bán kính cụ thể:
Vùng bảo vệ khẩn cấp (PAZ): Bán kính 3–5 km quanh lò phản ứng. Đây là nơi cần chuẩn bị sẵn sàng sơ tán nhanh hoặc trú ẩn để phòng ngừa tác động sức khỏe nghiêm trọng.
Vùng lập kế hoạch bảo vệ khẩn cấp (UPZ): Bán kính 5–30 km. Tại đây có phương án triển khai các biện pháp bảo vệ nhằm hạn chế chiếu xạ cho người dân.
Khu vực lập kế hoạch mở rộng (EPD): Phạm vi 50–100 km. Khu vực này phục vụ quan trắc, đánh giá để quyết định các biện pháp ứng phó bổ sung khi có phát tán phóng xạ.
Khu vực kiểm soát lương thực, thực phẩm (ICPD): Mở rộng đến 300 km. Mục tiêu là kiểm soát an toàn thực phẩm, nước uống và hàng hóa, đảm bảo sức khỏe lâu dài.
- Các biện pháp như phát thuốc Iod ổn định sẽ được thực hiện như thế nào để đảm bảo tính kịp thời?
Cục ATBXHN: Các biện pháp như sơ tán dân cư, phát thuốc i-ốt ổn định, hay kiểm soát thực phẩm sẽ không áp dụng cứng nhắc. Chúng tôi quyết định dựa trên đánh giá khoa học và diễn biến thực tế của sự cố.
Hiện nay, Bộ KH&CN đang phối hợp với các bộ, ngành liên quan để hướng dẫn hoàn thiện Kế hoạch ứng phó sự cố cấp tỉnh cho các địa phương quanh Ninh Thuận (cũ). Đồng thời, kế hoạch ứng phó sự cố của chính nhà máy là nội dung bắt buộc trong hồ sơ cấp phép theo Nghị định 316/2025/NĐ-CP.
Mục tiêu xuyên suốt của "lưới" bảo vệ này là bảo đảm an toàn tuyệt đối cho người dân và môi trường, kể cả trong những tình huống có xác suất xảy ra thấp nhất.
Xin cảm ơn Cục ATBXHN đã giải đáp những vấn đề trên!
