Vì sao Trung Quốc sẽ vượt Mỹ trong AI hướng tới người tiêu dùng?

Lý Khai Phục từng chứng kiến ​​tận mắt sự phát triển nhanh chóng của ngành công nghiệp AI (trí tuệ nhân tạo) Trung Quốc trong 4 thập kỷ qua, đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng các thể chế đã tạo ra phần lớn nhân tài hiện làm việc tại các công ty hàng đầu nước này.

Nhà khoa học máy tính 64 tuổi gốc Đài Loan đã giúp thành lập Microsoft Research Asia, nơi trở thành trung tâm đào tạo quan trọng cho các tài năng AI hàng đầu Trung Quốc, sau đó từng làm Chủ tịch Google tại nước này. Hiện nay, Lý Khai Phục đứng đầu quỹ đầu tư mạo hiểm Sinovation Ventures (chuyên rót vốn vào các công ty khởi nghiệp AI), đồng thời là nhà sáng lập kiêm giám đốc điều hành 01.ai (công ty khởi nghiệp chuyên xây dựng các công cụ tác tử AI cho doanh nghiệp trên toàn cầu).

Trong cuộc trò chuyện với phóng viên công nghệ Eleanor Olcott của tờ FT, Lý Khai Phục bàn về cuộc cạnh tranh giữa hai siêu cường AI Trung Quốc và Mỹ cũng như lý do các doanh nghiệp cần chủ động hơn trong việc tiếp nhận công nghệ đang thay đổi nhanh chóng này.

Eleanor Olcott: Ông có thể giới thiệu về 01.ai không?

Lý Khai Phục: 01.ai tạo ra những công cụ để doanh nghiệp phát triển các tác tử AI. Chúng tôi xây dựng công cụ trên các mô hình mã nguồn mở, lựa chọn mô hình phù hợp nhất cho từng ứng dụng của doanh nghiệp và tùy biến theo từng khách hàng. Chúng tôi tin rằng ở giai đoạn đầu của việc ứng dụng tác tử AI, điều thiết yếu là cung cấp dịch vụ tận tâm, tức giải thích cặn kẽ cách công nghệ có thể được áp dụng. Chúng tôi cùng doanh nghiệp đồng sáng tạo những ứng dụng giá trị nhất, không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn tạo ra kết quả kinh doanh thực sự.

Eleanor Olcott: Các doanh nghiệp này đã sẵn sàng áp dụng AI đến đâu?

Lý Khai Phục: Chúng tôi làm việc với nhiều doanh nghiệp trong các ngành truyền thống như ngân hàng, bảo hiểm, khai khoáng và năng lượng. So với các hãng công nghệ, họ chưa sẵn sàng để áp dụng AI. Một số công ty chưa thực hiện quá trình chuyển đổi số cần thiết cho AI. Trong những trường hợp như vậy, chúng tôi sẽ không hợp tác với họ vì sẽ mất quá nhiều thời gian và chi phí. Một vấn đề khác là nhiều công ty vẫn nhìn về quá khứ khi xác định nhu cầu. Họ có thể yêu cầu xây dựng một tác tử AI chăm sóc khách hàng, nhưng đó không còn là nơi công nghệ này hay các ứng dụng tốt nhất đang hướng tới.

Những công ty thiếu chuyên môn AI buộc phải hợp tác với một hãng AI để cùng xây dựng chiến lược. Kiểu chuyển đổi này phải do CEO dẫn dắt và cực kỳ khó. Có lẽ chỉ 1 trong 100 công ty là sẵn sàng làm điều đó. Khi hợp tác, chúng tôi đi rất sâu và đối tác phải cam kết. Chúng tôi muốn họ bổ nhiệm một giám đốc AI (CAIO), vì giám đốc CNTT (CIO) thì không đủ. CIO thường rất thận trọng, trong khi CAIO cần táo bạo và nghĩ lớn về chiến lược cũng như tổ chức doanh nghiệp, làm việc trực tiếp với CEO để tái định hình công ty. Khi khách hàng không thể cung cấp CAIO, chúng tôi sẽ mang đến người đảm nhiệm vai trò đó cho họ.

Mô hình kinh doanh của chúng tôi giống Palantir (công ty phần mềm phân tích dữ liệu lớn và AI của Mỹ) ở chỗ có các tư vấn viên giúp định hình chiến lược và đội triển khai để xây dựng nó. Chúng tôi được trả tiền dựa trên kết quả kinh doanh tạo ra. Chúng tôi thu một khoản cố định cho giai đoạn xây dựng chiến lược để bù chi phí, nhưng nếu không có kết quả kinh doanh thì sẽ không được trả thêm.

Eleanor Olcott: 99 công ty còn lại thì sao? Vì sao họ không muốn làm vậy?

Lý Khai Phục: Đôi khi vì họ coi AI chỉ là một phần mềm nữa. Đôi khi các CEO không thực sự hiểu AI là gì. Có người nghĩ AI chỉ giống một dạng phần mềm ERP (lập kế hoạch nguồn lực doanh nghiệp). Đôi khi họ giao phó việc đó cho người không phù hợp. CIO thường là người không phù hợp nếu bạn muốn giao phó chiến lược AI vì công việc của họ là đảm bảo máy tính và phần mềm vận hành trơn tru, chứ không phải nghĩ về chuyển đổi toàn diện.

Eleanor Olcott: Hiện có sự đồng thuận rằng các mô hình AI Trung Quốc đang chậm hơn các sản phẩm hàng đầu Mỹ từ 6 đến 12 tháng. Vì sao lại vậy và khoảng cách này có nới rộng không?

Lý Khai Phục: Hiện tại, Mỹ chiếm phần lớn các đột phá trong nghiên cứu AI. Mỹ có đa số các nhà nghiên cứu hàng đầu thế giới và năng lực điện toán khổng lồ để tạo ra các bước tiến trong mô hình ngôn ngữ lớn. Nhưng dựa trên những đột phá đó, các đội ngũ Trung Quốc giỏi kỹ thuật sẽ nhanh chóng tìm ra cách xây dựng công nghệ tương tự, thậm chí thường làm nhanh hơn, dẫn đến "khoảnh khắc bùng nổ" riêng. Chẳng hạn, mô hình suy luận DeepSeek R1 ra mắt đầu năm ngoái có hiệu năng ngang mô hình AI của OpenAI nhưng chi phí huấn luyện thấp hơn nhiều.

Việc là quốc gia đầu tiên đưa người lên Mặt trăng là rất khó. Song một khi điều đó đã xảy ra và dù không biết họ làm bằng cách nào, quốc gia hay công ty thứ hai sẽ thực hiện được dễ dàng hơn rất nhiều.

Trung Quốc có năng lực kỹ thuật và nghiên cứu rất mạnh. Các công ty Trung Quốc vừa tự phát minh, vừa tìm ra cách các mô hình AI Mỹ hoạt động, dù công ty Mỹ không công khai mã nguồn hoặc xuất bản bài báo. Có thể chỉ cần kết quả thực nghiệm đã đủ truyền cảm hứng; có thể là kỹ thuật đảo ngược thông minh; có thể là chưng cất mô hình; hoặc tìm ra các nguyên lý nền tảng để đạt kết quả tương tự.

Vì vậy, các mô hình AI Trung Quốc thường bắt kịp sản phẩm Mỹ. Khi DeepSeek ra mắt R1, khoảng cách rút xuống còn khoảng ba tháng. Còn hiện nay, có vẻ như Gemini của Google đã vươn lên, kéo giãn khoảng cách có thể tới 12 tháng. Khoảng cách này sẽ lúc ngắn lúc dài, có lẽ trung bình khoảng 6 tháng. Tất cả đều học hỏi từ mọi ý tưởng và mô hình AI thông minh được công bố, vì AI thu hút rất nhiều người giỏi ở cả Trung Quốc lẫn Mỹ. Không phải tất cả đều diễn ra một chiều. Khi DeepSeek R1 ra mắt, các công ty Mỹ đã nghiên cứu về mô hình suy luận này.

Eleanor Olcott: Khi mô hình R1 ra mắt vào tháng 1.2025, có nhiều cáo buộc, kể cả từ OpenAI, rằng DeepSeek đã “đi tắt” bằng cách sử dụng kỹ thuật chưng cất mô hình suy luận. OpenAI nói đã có biện pháp ngăn chặn. Bỏ qua cáo buộc đánh cắp công nghệ vốn khó chứng minh, liệu các công ty Trung Quốc có khó học hỏi hơn khi đối thủ Mỹ chủ động bảo vệ bí mật?

Lý Khai Phục: OpenAI cảm thấy phải giữ mô hình AI ở dạng mã nguồn đóng vì đã bỏ chi phí khổng lồ để huấn luyện các sản phẩm đột phá. Nếu mở mã nguồn, mọi người sẽ học được rất nhanh. OpenAI không muốn chia sẻ tài sản trí tuệ đã đầu tư quá nhiều tiền bạc. Điều đó dễ hiểu. Hơn nữa, OpenAI tin rằng tương lai AGI (AI tổng quát) sẽ đến như bước nhảy vọt khi một công ty đạt được công nghệ này. Khi đó, họ đánh bại mọi công ty khác trên thế giới, bất kể là của Mỹ hay Trung Quốc. Vì vậy, nếu tin rằng tương lai của AGI là một thế giới mà kẻ thắng cuộc sẽ chiếm trọn tất cả, bạn phải giữ bí mật về cách bạn đi đến kết luận đó.

Các công ty AI ở Mỹ liên tục huy động hàng trăm tỉ USD. Để thuyết phục nhà đầu tư, họ phải kể một câu chuyện rằng nếu xây dựng được AGI thì sẽ thống trị thế giới, và việc bỏ ra 50 tỉ USD hôm nay là rẻ vì một ngày nào đó, công ty có thể trị giá tới 50.000 tỉ USD. Câu chuyện này giúp mô hình kinh doanh của OpenAI cùng các công ty tương tự trở nên hợp lý, và ở mức độ nào đó vẫn nghe có vẻ đáng tin.

Ở Mỹ, OpenAI, Anthropic, Google và xAI đều tin rằng mình sẽ vượt lên tất cả, giải được bài toán AGI và trở thành người chiến thắng cuối cùng.

Cách tiếp cận của Trung Quốc thì khác, giống một nhóm nghiên cứu hơn. Một công ty công bố mô hình, hãng khác xem và thử nghiệm, thậm chí trao đổi với nhau về cách huấn luyện. Tất cả cùng xây dựng mã nguồn mở và chia sẻ. Nhóm nghiên cứu này gồm những người rất giỏi, được các công ty hậu thuẫn nhưng vẫn phải chứng minh có lợi nhuận hàng quý.

Điều này khác hẳn Mỹ, nơi các công ty không quá bận tâm đến lợi nhuận ngắn hạn. Ở Trung Quốc, chi tiêu bị ràng buộc. Alibaba sẽ không chấp nhận lỗ 10 tỉ USD trong một quý, trong khi OpenAI có thể. Những yếu tố đó khiến các công ty Trung Quốc hoạt động với nguồn lực vừa phải, học hỏi và cải tiến, làm việc như một nhóm nghiên cứu, trái ngược với chiến lược “kẻ thắng cuộc chiếm tất cả” của Mỹ.

Ở Trung Quốc, nhìn chung người ta không tin AGI sẽ là câu chuyện một công ty đánh bại tất cả. Họ tin rằng AI sẽ phát triển theo từng bước và trong quá trình đó, vị trí dẫn đầu có thể thay đổi theo thời gian chứ không cố định ở một cái tên.

Eleanor Olcott: Chẳng phải các công ty Trung Quốc cũng muốn trở thành người thắng cuộc sao?

Lý Khai Phục: Họ muốn, nhưng không muốn trả cái giá đó. Họ không muốn huy động 500 tỉ USD rồi phá sản nếu thất bại. Các công ty Trung Quốc tập trung nhiều hơn vào kết quả kinh doanh và xây dựng sản phẩm kiếm tiền từ mô hình AI. Dù là WeChat của Tencent, Taobao của Alibaba hay Douyin của ByteDance, họ đều muốn xây dựng mô hình cạnh tranh gắn với sản phẩm và có thể sinh lời.

Eleanor Olcott: Ông thấy gì sẽ diễn ra trong ngành AI Trung Quốc năm nay?

Lý Khai Phục: Tôi nghĩ Trung Quốc sẽ chậm hơn Mỹ trong việc áp dụng AI ở doanh nghiệp. Lý do vì doanh nghiệp Trung Quốc không sẵn sàng trả các khoản phí thuê bao cao. Ngược lại, Trung Quốc sẽ dẫn trước Mỹ trong các ứng dụng hướng tới người tiêu dùng. Cả hai nước đều có nhiều công ty khởi nghiệp làm ứng dụng tiêu dùng; thời điểm đã chín và mô hình AI đủ tốt. Thế nhưng, tôi tin gã khổng lồ công nghệ Trung Quốc sẽ vượt xa các hãng lớn Mỹ trong việc xây dựng ứng dụng xuất sắc, vì họ luôn bền bỉ, khát khao và có tư duy thống lĩnh thị trường. Với họ, ứng dụng là lý do tồn tại của công nghệ. Họ sẽ tập trung mở rộng các ứng dụng hiện có bằng AI và xây dựng ứng dụng mới dựa trên công nghệ này.

Các công ty internet Trung Quốc sẽ là nguồn đổi mới ứng dụng nhiều hơn so với đối thủ Mỹ. Nếu nhìn vào các ứng dụng Mỹ phổ biến như Instagram, YouTube hay Snapchat, chúng đang trở nên khá nhàm chán. Tôi không nghĩ các công ty internet Mỹ có cùng tinh thần làm việc chăm chỉ và sẵn sàng tự tái tạo như những công ty ứng dụng tiêu dùng Trung Quốc. Ngược lại, ByteDance, Tencent, Alibaba, Meituan, PDD Group, Xiaohongshu đều có sự bền bỉ và khát vọng chiến thắng, xây dựng sản phẩm mới và sáng tạo. Nhiều công ty trong số này đang phát triển các công nghệ AI, tác tử và mô hình rất mạnh, đồng thời đầu tư rất lớn vào lĩnh vực này, thậm chí mạnh tay hơn cách làm thông thường của các công ty Mỹ.

Thứ hai, năm 2026 sẽ đánh dấu sự khởi đầu của các thiết bị ưu tiên AI. Đây sẽ là năm đầu tiên chúng ta có thể nhìn thấy, cầm trên tay và mua một thiết bị được thiết kế xoay quanh AI ngay từ đầu. Nó có thể không phải là sản phẩm tối ưu, nhưng có thể trở thành một “khoảnh khắc Nokia”, “khoảnh khắc BlackBerry” hoặc “khoảnh khắc iPhone” của kỷ nguyên AI. Chúng ta chưa biết đó là khoảnh khắc nào, nhưng cả ba từng đều quan trọng trong lịch sử phát triển thiết bị di động.

Thiết bị ưu tiên AI là cần thiết vì con người luôn muốn giao việc cho máy móc bằng giọng nói và ngôn ngữ, tức là chỉ cần nói ra kết quả mong muốn thay vì phải chỉ dẫn từng bước. Phần còn lại sẽ do tác tử AI thông minh tự động thực hiện.

Sơn Vân